Վերլուծություններ

  

Փորձագիտական եզրակացություն

«Առողջ Հրազդան»  քաղաքացիկան նախաձեռնության՝ Հրազդանի երկաթի հանքավայրի առնչությամբ իրավասու մարմիններին հետ փոխհարաբերության փաստաթղթային հիմքերի վերաբերյալ[1]

 

            Ներկայացված փաստաթղթերի համալիր վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ծավալուն ու հետևողական աշխատանքի պարագայում անհրաժեշտ չափով չեն օգտագործվել գործող օրենսդրությամբ, հատկապես՝ «Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթի մասին», «Տեղական ինքնակառավարման մասին», «Տեղեկատվության ազատության մասին», «Իրավական ակտերի մասին» ՀՀ օրենքներով և մի շարք ենթաօրենսդրական ակտերով սահմանված իրավական հնարավորությունները: Բացի այդ, առանձին դեպքերում վարչարարության կտրվածքով օրենսդրության պահանջները շրջանցվել են նաև հանրային իշխանության մարմինների[2] կողմից, սակայն դրանց դիմած կազմակերպությունը համարժեք չի արձագանքել: Վերլուծությունը բերում է նաև այն համոզման, որ օրեսդրության դրույթների շրջանցումը հաճախ հնարավոր է եղել հենց հանրային իշխանության մարմիններին դիմած կազմակերպության կողմից օրենսդրության ընձեռած իրավական հնարավորություններից լիարժեք չօգտվելու արդյունքում:

            Ստորև անդրադարձ է արված ինչպես փորձաքննության համար ներկայացված փաստաթղթերին, այնպես էլ դրանց առնչությամբ իրավական հիմքերին, ինչպես նաև ներկայացվել են մի շարք նկատառումներ, որոնք կարող են մեթոդական ուղեցույցի դեր ունենալ:

Պետական կառավարման, այդ թվում բնապահպանության ոլորտում իրավասու վարչական մարմինների ընդունած իրավական ակտերը, գործողությունները և անգործությունը՝ գործող օրենսդրության, մասնավորապես «Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթի մասին» ՀՀ օրենքի (այսուհետև՝ Օրենք) և ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի համաձայն, կարող են վիճարկվել վարչական (արտադատական) կամ դատական կարգով: Վիճարկման հատուկ ընթացակարգ է սահմանված վարչական ակտերի համար. այդպիսիք են կոչվում. «...արտաքին ներգործություն ունեցող այն որոշումը, կարգադրությունը, հրամանը կամ այլ անհատական իրավական ակտ, որը վարչական մարմինն ընդունել է հանրային իրավունքի բնագավառում կոնկրետ գործի կարգավորման նպատակով, և ուղղված է անձանց համար իրավունքներ և պարտականություններ սահմանելուն, փոփոխելուն և վերացնելուն կամ ճանաչելուն» (Օրենքի 53-րդ հոդվածի 1-ին մաս):

            «Առողջ Հրազդան» կազմակերպության գրագրության ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ առանձին դեպքերում հիշյալ կազմակերպությունը վիճարկում է իրավասու պետական մարմնին իրավական ակտը կամ գործողությունը, սակայն իրավասու վարչական մարմինները, շրջանցելով Օրենքի պահանջները, պարզապես պատասխանում են կազմակերպությանը՝ բերելով ինչ-ինչ փաստարկներ: Այլ կերպ ասած, վարչական մարմինը փորձել է վիճարկման վերաբերյալ դիմումներն ընկալել իբրև տեղեկատվություն կամ պարզաբանում ներկայացնելու պահանջ, մինչդեռ, դիմումի հեղինակ կազմակերպությունը ներառել է իրավական ակտեր ոչ իրավաչափ ճանաչելու կամ իրավաչափ գործողություններ իրականացնելու մասին կոնկրետ պահանջներ և ուղեկցել դրանք համապատասխան փաստական և իրավական հիմնավորումներով: Եթե վարչական մարմինը համաձայն չի եղել այդ հիմնավորումների հետ, ապա պարտավոր էր կայացնել համապատասխան վարչական ակտ, ինչը կարող էր վիճարկվել վերադասության կամ դատական կարգով: Տվյալ դեպքում, սոսկ պատասխաններ ուղարկելով, վարչական մարմինը փորձել է խույս տալ վարչական ակտ կայացնելու պարտականությունը կատարելուց և հընթացս ձեռնպահ մնալ իր իսկ կողմից կայացված իրավական ակտերի կամ անգործության վիճարկման գործընթացից:

Այսպես, 2013թ. նոյեմբերի 10-ին նշված կազմակերպությունը դիմել է ՀՀ էներգետիկայի և բնական պաշարների նախարարին՝ մատնանշելով, որ իրենց նախկին դիմումներին սպառիչ ու համարժեք պատասխաններ չեն տրվել: Մասնավորապես, այդ դիմումում վիճարկվում է այն, որ թիվ ՀԱ-Լ-14/453 լիցենզիան 2012թ. հոկտեմբերի 20-ից չէր կարող վերաձևակերպվել օգտակար հանածոների արդյունահանման թիվ ՇԱԹՎ-29/169 թույլտվության և այլն: Ի պատասխան, նախարարը բերել է մի շարք հիմնավորումներ, որոնք միջոցով փորձել է փաստել, որ կայացված վարչական ակտերն իրավաչափ են: Այս դեպքում, կազմակերպությունը չպետք է բավարարվեր սոսկ այնպիսի առաջարկով, որ իրենց պահանջը չբավարարելու դեպքում, իրենք այլ մարմնի կդիմեն. «Հակառակ պարագայում քաղաքացիական նախաձեռնության մեր խումբը ստիպված կլինի դիմելու ՀՀ կառավարությանը «Նագին» և ապա «Ֆորչն Ռիզորսիս» ՍՊԸ-ների և ՀՀ բնապահպանության և էներգետիկայի ու բնական պաշարների նախարարների միջև իրականացված ողջ փաստաթղթաշրջանառությունը համալիր ուսումնասիրելու և ազգային անվտանգության նկատառումներով գործընթացը դադարեցնելու համար»:

Տվյալ դեպքում, նախ, անհրաժեշտ է նկատի ունենալ, որ հանրային իշխանության մարմիններին ու դրանց պաշտոնատար անձանց գրություններ ուղարկելիս, հարկ է հղումներ անել ոչ միայն նյութական իրավունքի նորմերի, այլ վարույթը կարգավորող նորմերի վրա: Առանց այդ հղումների, հստակ չի երևում, թե ինչ է ակնկալվում տվյալ դիմումով: Ընդ որում, դիմումի բովանդակությունը պետք է ամբողջովին համապատասխանի այն իրավական նորմերի դրույթներին, որոնց վրա նույն այդ դիմումում հղումներ են արված: Այսպես, եթե պահանջը վերաբերում է ոչ թե կատարվելիք գործողության վերաբերյալ տեղեկատվությանը (օրինակ՝ պահանջվում է ուժը կորցրած ճանաչել նախկինում հատկացված լիցենզիան), այլ տվյալ արդենս իսկ առկա տեղեկատվությանը, ապա հարկ է հղում անել ոչ թե «Տեղեկատվության ազատության մասին» ՀՀ օրենքի, այլ «Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթի մասին» ՀՀ օրենքի (մասնավորապես՝ 30-րդ հոդվածի 1-ին մասի «ա» կետի) վրա:  

Եթե կոնկրետ օրենսդրական ակտերի վրա հղումներ չեն արվում, գրությունն ընկալվում է իբրև պարզաբանում ակնկալող դիմումի, սակայն այս դեպքում ևս խախտվում են վարչարարության կանոնները: Ընդ որում, եթե դիմողը թույլ է տալիս ձևական սխալներ (օրինակ, դիմումը վերաբերում է որևէ իրավական ակտն անվավեր ճանաչելուն, սակայն ձևակերպվել է իրավական ակտն անվավեր ճանաչելու վերաբերյալ տեղեկատվություն ներկայացնելու մասին դիմում՝ հղում անելով «Տեղեկատության մասին» ՀՀ օրենքի 9-րդ հոդված վրա), ապա վարչական մարմինը ոչ թե պետք է անցնի սոսկ ընդհանուր բնույթի պարզաբանումներ տալուն, այլ, ղեկավարվելով  «Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթի մասին» ՀՀ օրենքի 32-րդ հոդվածով, պարտավոր  է դրանք մատնացույց անել դիմողին՝ նրան հնարավորություն ընձեռելով շտկելու այդ սխալները, կամ ինքն է շտկում դրանք՝ նախապես կամ հետագայում դիմողին իրազեկելով այդ մասին: 

Գործնականում ստացվում է, որ ձևական սխալները շտկելու առնչությամբ պարտավորությունը կատարելու փոխարեն, վարչական մարմինները նախապատվությունը տալիս են դիմումներում արծարծված փաստարկների վերաբերյալ «բանավեճ» նախաձեռնելուն, ինչը հնարավորություն չի տալիս ունենալու առավել գործնական ու շոշափելի արդյունքներ: Վերջին հաշվով, վարչական մարմնի փաստարկները կարող են և խիստ վիճահարույց լինել, սակայն սոսկ «բանավեճի» շրջանակներում դրանք չեն առաջացնում որևէ իրավական հետևանք:

Վարչական մարմինների և դրանց պաշտոնատար անձանց իրավական ակտերը, գործողությունները կամ անգործությունը վիճարկելու համար հարկ է ղեկավարվել «Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթի մասին» ՀՀ օրենքի «Վարչական բողոք բերելու հիմքերը և կարգը» վերտառությամբ 10-րդ գլխում ներառված 69-74-րդ հոդվածներով:

Ամփոփելով կոնկրետ փաստաթղթերում արտացոլված իրավիճակները, ստորև ներկայացվում են մի քանի մեթոդաբանական նկատառումներ, որոնք կարող են պիտանի լինել վերը նշված և նմանաբնույթ ոլորտներում վարչական մարմինների հետ փոխհարաբերության համատեքստում: Մասնավորապես, բողոքարկելու դեպքում հարկ է նկատի ունենալ հեևյալ իրավական պայմանները՝

1. Վարչական ակտը կարող են բողոքարկել միայն իրենց իրավունքները պաշտպանելու նպատակ հետապնող անձինք: Տվյալ դեպքում հարկ է նկատի ունենալ, որ «Հասարակական կազմակերպությունների մասին» ՀՀ օրենքի վերաբերյալ առկա պաշտոնական դիրքորոշումն այնպիսին է, որ վերջիններս չեն կարող այլոց իրավունքների պաշտպանությամբ հանդես գալ: Հետևաբար, մինչև օրենսդրական փոփոխությունների արդյունքում նոր օրենքի ընդունումը, հարկ է, ելնելով կոնկրետ հետապնդվող նպատակից, վարչական մարմինների հետ փոխհարաբերությունը կառուցել «Տեղեկատվության ազատության մասին» ՀՀ օրենքի հիման վրա կամ վարչական մարմինների վարչական ակտերը, գործողություններն ու անգործությունը վիճարկելու հարցում աջակցել դրանց արդյունքում տուժած ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձանց:    

2. Տեղեկատվություն ստանալու հիմնավոր պահանջը չկատարելն անգամ հանգեցնում է վարչական պատասխանատվության, որը կարող է նախաձեռնել տեղեկատվություն ստանալու հայտ ներկայացրած ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձը: Ընդ որում, արարքի իրավաչափության ապացուցման բեռը դրվում է վարչական մարմնի վրա: Այսպես, ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 216-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն. «Պետական կամ տեղական ինքնակառավարման մարմինը (պաշտոնատար անձը), որը կատարել է վարչական պատասխանատվության ենթարկելու վերաբերյալ ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձի հայցադիմումի համար հիմք հանդիսացած գործողություն կամ չի կատարել որեւէ հայցվող գործողություն, սակայն հայցվորի պնդմամբ պարտավոր էր այն կատարել, կրում է իր որոշման, գործողության կամ անգործության համար հիմք ծառայած փաստական հանգամանքների ապացուցման բեռը»:

     Տվյալ դեպքում հարկ է նկատել, որ «գործողություն» եզրույթը իրավական տեսանկյունից լայն իմաստ ունի (այն միայն կենցաղում է ընկալվում նեղ իմաստով, որպես «ակտիվ արարք»), այն համարժեք «հակաիրավական արարք» եզրույթին, որը դրսևորվում է ինչպես կոնկրետ գործողությամբ, այնպես էլ անհիմն վարչական ակտ ընդունելով կամ իրավաչափ գործողություններ կատարելուց, այդ թվում՝ իրավաչափ իրավական ակտեր ընդունելուց ձեռնպահ մնալով:

     3. Տեղեկատվություն ստանալու առնչությամբ դիմումները հարկ է ձևակերպել այնպես, որպեսզի պարզ դառնա, որ տեղեկատվություն պահանջող իրավունքի սուբյեկտն իրազեկված է վարչարարության իրավաչափության հարցադրումների մասին, իսկ տեղեկատվությունը պետք է՝ հետագայում համարժեք միջոցներ, այդ թվում՝ վարչական կամ դատական կարգով վիճարկելու բնականոն գործընթաց նախաձեռնելու համար: 

     Այս դեպքում նպատակահարմար է նկատի ունենալ հետևյալ կարևոր հարցադրումը. տեղեկատվության մասին օրենսդրությունը սահմանում է տեղեկատվության մի շրջանակ, որը ենթակա է հրապարակման, անկախ այն հանգամանքից, դա կպահանջվի որևէ իրավունքի սուբյեկտի կողմից, թե՝ ոչ: Հետևաբար, մինչև պահանջվող տեղեկատվության շրջանակը պարզելը, հարկ է պարզել հետևյալ հարցը. եթե այդ տեղեկատվությունը պետք է հրապարակվեր, սակայն չի հրապարակվել, ապա այն պետք է հատկացվի անվճար ու նաև կարող է առաջ քաշվել օրինախախտման խնդիրը, իսկ եթե պահանջվում է այլ այնպիսի տեղեկատվություն, որը պարտադիր հրապարակման ենթակա չէ, ապա կարող է հատկացվել, եթե չի բովանդակում պետական, առևտրային կամ օրենքով պաշտպանվող որևէ այլ գաղտնիք:

     Այսպես, «Տեղեկատվության ազատության մասին» ՀՀ օրենքի 7-րդ հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն.

«Եթե Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությամբ և (կամ) օրենքով այլ բան նախատեսված չէ, ապա տեղեկատվություն տնօրինողը տարին առնվազն մեկ անգամ հրապարակում է իր գործունեությանն առնչվող հետեւյալ տեղեկությունները եւ դրանցում կատարված փոփոխությունները.

1) հանրության համար իրականացվող (իրականացման ենթակա) աշխատանքները եւ ծառայությունները.

2) բյուջեն.

3) գրավոր հարցումների ձեւերը եւ դրանք լրացնելու վերաբերյալ խորհրդատվական ցուցումները.

4) հաստիքացուցակները, ինչպես նաեւ պաշտոնատար անձանց անունները, ազգանունները, կրթությունը, մասնագիտությունը, պաշտոնը, աշխատանքի վայրի հեռախոսային համարները, էլեկտրոնային փոստի հասցեները.

5) աշխատանքի ընդունման կարգը եւ թափուր աշխատատեղերը.

6) շրջակա միջավայրի վրա ներգործությունը.

7) հասարակական միջոցառումների ծրագրերը.

8) քաղաքացիների ընդունելության կարգը, օրը, ժամը եւ վայրը.

9) աշխատանքների եւ ծառայությունների բնագավառում գնագոյացման կարգը, գները (սակագները).

10) տնօրինվող տեղեկությունների ցանկը եւ դրանց տնօրինման կարգը.

11) ստացված հարցումների վերաբերյալ վիճակագրական եւ ամփոփ տվյալները, այդ թվում` մերժման հիմքերը.

12) սույն մասում սահմանված տեղեկությունների մշակման կամ ստացման աղբյուրները.

13) սույն մասում սահմանված տեղեկությունները պարզաբանելու իրավասություն ունեցող անձի տվյալները»:

Կոնկրետ «Առողջ Հրազդան» քաղաքացիական նախաձեռնության գրագրության ուսումնասիրությունը ցույց  է տալիս, որ վերջինս առանձին դեպքերում հստակ գործել է տեղեկատվության ազատության մասին օրենսդրության շրջանակներում (այդպիսն է, օրինակ՝ «Առողջ Հրազդան» քաղաքացիական նախաձեռնության 2013թ. օգոստոսի 20-ի՝ ՀՀ էներգետիկայի և բնական պաշարների նախարարին ուղղված դիմումը), սակայն հետագա վարչարարությունն ու գործընթացն ավելի կանխատեսելի դարձնելու նպատակով հարկ էր նաև հղումներ անել օրենսդրական ակտերի կոնկրետ նորմերի վրա: Ընդ որում, հարկ է հղում անել ոչ միայն նյութական իրավունքի նորմերի, այլև դրանք խախտելու դեպքում՝ տեղեկատվություն ակնկալող կազմակերպության և վարչական մարմնի հետագա քայլերը կանխորոշող օրենսդրական դրույթների վրա:

4. Այլոց իրավունքների պաշտպանության հարցում հասարակական կազմակերպությունների լիազորությունների սահմանափակ բնույթն ընդհանրապես չի բացառում այդ խնդրով իրավասու պետական կամ տեղական ինքնակառավարման մարմիններին դիմելու հնարավորությունը: Այս դեպքում հիմնավորված կարող է համարվել, օրինակ, առաջարկություն ներկայացնելը: Ընդ որում, հարկ է նկատել, որ առաջարկություններ ներկայացնելու իրավունքը փոխհարաբերվում է հանրային իշխանության մարմնի՝ այն սահմանված կարգով ու ժամկետներում քննարկելու պարտականության հետ: Հաճախ թյուրիմացաբար այն մոտեցումն է արտահայտվում, որ իբր առաջարկություն ներկայացնելու իրավական հիմք այլևս գոյություն չունի, քանզի  «Քաղաքացիների առաջարկությունները, դիմումները եւ բողոքները քննարկելու կարգի մասին»  ՀՀ օրենքն ուժը կորցրել է, սակայն անտեսվում է այն, որ այդ օրենքն ուժն ամբողջությամբ չի կորցրել, մասնավորապես՝ «Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթի մասին« ՀՀ օրենքի 113-րդ հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն. «Սույն օրենքն ուժի մեջ մտնելուց հետո «Քաղաքացիների առաջարկությունները, դիմումները եւ բողոքները քննարկելու կարգի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքը (22 դեկտեմբերի 1999 թվականի, ՀՕ-24) գործում է միայն քաղաքացիների առաջարկությունների (ընդգծումը մերն է) մասով»: Հավելենք, որ նշված օրենքի 9-րդ կետի համաձայն, առաջարկությունները ենթակա են քննարկման մեկամսյա ժամկետում, եթե լրացուցիչ ուսումնասիրությունների անհրաժեշտություն չի ծագում:

     5. Վարչական մարմինների նորմատիվ իրավական ակտերի իրավաչափությունը վիճարկելու գործընթացում նպատակահարմար է նկատի ունենալ նաև Մարդու իրավունքների պաշտպանին դիմելու իրավական կարգավորման առկայությունը: Մասնավորապես, ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 3-րդ հոդվածի 4-րդ մասի համաձայն. «Նորմատիվ իրավական ակտերի իրավաչափությունը վիճարկելու վերաբերյալ գործերով վարչական դատարան կարող է դիմել նաև Մարդու իրավունքների պաշտպանը»:

     Տվյալ դեպքում, հարկ է նկատի ունենալ, որ խոսքը բացառապես «նորմատիվ իրավական ակտերի» մասին է, այսինքն՝ անհատական ակտերի վիճարկման հարցում Մարդու իրավունքների պաշտպանը չունի լիազորություններ, ինչն ինքնին վիճահարույց իրավակարգավորում է, սակայն այս պահին այդպիսին է իրավական լուծումը: Միաժամանակ, հարկ է նկատել, որ սահմանադրական բարեփոխումների արդի փուլում առավել ընդունելի է համարվում այն տարբերակը, ըստ որի՝ Մարդու իրավունքների պաշտպանին նպատահարմար է վերապահել ինչպես վարչական դատարան, այնպես էլ Սահմանադրական դատարան դիմել ոչ միայն նորմատիվ, այլև անհատական իրավական ակտերը վիճարկելու հարցով:

     Այս հարցում իրավակիրառ պրակտիկան դեռևս արդյունավետ չէ. բնորոշ է այն, որ գործնականում Մարդու իրավունքների պաշտպանը երբևէ չի դիմել վարչական դատարան: Այսպիսի իրավիճակը, թերևս, թելադրված է ոչ միայն Մարդու իրավունքների պաշտպանի «պասիվությամբ», այլև այն փաստով, որ նրան համապատասխան միջնորդությամբ գրեթե չեն դիմում քաղաքացիներն ու իրավաբանական անձինք:  

     6. Կարևոր ասպեկտ է նաև իրավախախտումների վերաբերյալ հաղորդումներն իրավասու մարմիններ ներկայացնելը: Ներկայացրած փաստաթղթերի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ հաճախ նախաձեռնող հասարակական կազմակերպություններին ուղարկված իրենց պատասխաններում հանրային իշխանության մարմիններն արձանագրում են կոնկրետ իրավախախտման փաստեր, սակայն դրանք ինչպես դրանք արձանագրող հանրային իշխանության մարմինների, այնպես էլ այդ պատասխանները ստացող  կազմակերպությունների կամ քաղաքացիների կողմից չեն ուղարկվում վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ վարույթ կամ քրեական գործ հարուցելու միջնորդությամբ: Ավելին, դրանք նույն կերպ չեն դառնում կարգապահական պատասխանատվության հիմք:

     7. Առանձին դեպքերում հանրային իշխանության որոշ մարմիններ հասարակական կազմակերպությունների հետ գրագրություններում հայտնում են այս կամ այն  իրավական ակտի առնչությամբ իրենց անհամաձայնության մասին՝ դրանք որակելով ամենախիստ գնահատականներով, սակայն իրենք որևէ համարժեք քայլ չեն ձեռնարկում այդ ուղղությամբ, ինչը հավանաբար հետապնդում է սոսկ քաղաքացիական նախաձեռնության քննադատությունը շեղելու փորձ: Այսպես, օրինակ՝ «Առողջ Հրազդան խումբ» քաղաքացիական նախաձեռնությանն ուղղված՝ բԿոտայքի մարզպետարանի աշխատակազմի ղեկավար Մ. Գարեգինյանն իր 2014թ. հունիսի 26-ի 07/12-2/2150-14 թվակիր գրության մեջ արտահայտել է հետևյալ միտքը. «Իսկ ինչ վերաբերում է մարզպետարանի դիրքորոշմանը երկաթի հանքի շահագործման դեպքում միջավայրին պատճառվող վնասների մասին, ապա դա մենք համարում ենք Հրազդանի տարածաշրջանի համար իսկական բնական աղետ (ընդգծումը մերն է)»: 

     Նշված դեպքերում, հանրային իշխանության իրավասու մարմինների կողմից տրված այս բնույթի գնահատականներին, որոնք կարող են զուտ ձևական չափանիշներով շատ ավելի խիստ լինել, քան հնչեցնում են քաղաքացիական հասարակության ներկայացուցիչները, կարծում ենք, հարկ է արձագանքել կամ դրանք իրավասու մարմինների քննարկմանն ու կոնկրետ իրավական հետևանքներ առաջացնող միջոցներ ձեռնարկելու ակնկալիքով կամ առաջարկել, որպեսզի այդպիսի գնահատականների հեղինակներն իրենք իրենց իրավասության սահմաններում պատշաճ միջոցներ ձեռնարկեն: Մասնավորապես, քննարկվող դեպքում հարկ էր դիմել մարզպետարանի պատասխանատուն, որպեսզի վերջինս ղեկավարվեր ՀՀ կառավարության 1997թ. դեկտեմբերի 5-ի թիվ 564 որոշմամբ հաստատված «Մարզպետարանի օրինակելի կանոնադրության» 7-րդ կետի «ը» ենթակետով, ըստ որի՝ մարզպետարանի հիմնական խնդիրներից է. «մարզպետի կողմից Հայաստանի Հանրապետության կառավարության եւ Հայաստանի Հանրապետության վարչապետի քննարկմանը ներկայացվող հարցերի վերաբերյալ առաջարկությունների նախապատրաստումը»: Ասվածից բխում է, որ վերը նշված բնույթի դիրքորոշման դեպքում ոչ թե այդ մասին պարզապես «իրազեկում են» հասարակական միավորմանը, այլ օրենսդրությամբ սահմանված կարգով հարց են բարձրացնում իրավասու մարմնի, տվյալ դեպքում՝ կառավարության առջև:

     Այս մեթոդական բնույթի առաջարկությունները բնավ սպառիչ չեն, քանզի կոնկրետ իրավիճակներում կարող են լինել նաև անհատական մոտեցում պահանջող խնդիրներ, որոնց լուծման համար հարկ կլինի հիմք ընդունել վերը նշված մոտեցումները՝ զուգահեռ մշակելով կոնկրետ իրավիճակին համահունչ իրավական քայլեր:

 

«Տնտեսաիրավական վերլուծությունների կենտրոն» ՀԿ-ի խորհուրդ



[1] Սույն եզրակացությունը կարող է, որպես մեթոդական ուղեցույց ծառայել բոլոր այն կառույցների համար, որոնք նույնաբնույթ հարցադրումներով առնչվում են պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների ու դրանց պաշտոնատար անձանց հետ:

[2] «Հանրային իշխանության մարմիններ» եզրույթն ընդգրկում է ինչպես պետական իշխանության, այնպես էլ տեղական ինքնակառավարման մարմինները:




Զեկույց  1

«Տնտեսության և բնապահպանության ոլորտներում իրավունքների պաշտպանության իրավական հիմքերի բարելավման հայեցակարգային ուղղությունները» 

 

11-ը դեկտեմբերի 2014թ.

 

            Ներածություն

«Տնտեսաիրավական վերլուծությունների կենտրոն» ՀԿ-ի կողմից ձևավորված մասնագիտական հանձնախումբը սույն զեկույցով անդրադառնում է տնտեսության և բնապահպանության ոլորտներում իրավունքների պաշտպանության հայեցակարգային ուղություններին, մասնավորապես, այն օրենսդրական հիմնարար լուծումներին, որոնք առնչվում են քննարկման նյութ հանդիսացող իրավունքների պաշտպանության հիմնախնդիրների հետ, ինչպես նաև վերաբերում են վարչարարության արդյունավետությանը:

            Հանձնախումբը ելակետ է ընդունել այն եզրահանգումը, որ նշված ոլորտներում պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների և դրանց պաշտոնատար անձանց գործունեության, մասնավորապես վարչարարության ոչ բավարար արդյունավետությունը թելադրված է նաև օրենսդրության հայեցակարգային թերություններով: Մյուս կողմից, արձագանքելով այն դիրքորոշմանը, որ անգամ լավագույն օրենսդրությունն ինքնին ի վիճակի չէ էապես բարելավելու այս կամ այն ոլորտը, հանձնախումբը ելակետ է ընդունում այն, որ օրենսդրությունը կարող է համարվել արդյունավետ միայն այն դեպքում, երբ հընթացս ազդում է նաև քաղաքական կամքի ձևավորման վրա և նպաստում է ժողովրդավարության սկզբունքներին ու իրավական մշակույթին համապատասխան քաղաքական կամքի ձևավորմանը:

          Տնտեսության և բնապահպանության ոլորտներում իրավունքների պաշտպանության իրավական հիմքերն առանձնանում են ոչ միայն հարցադրումների ակնհայտ մեծ ընդգրկվածությամբ, այլև իրավական ակտերի աննախադեպ լայն շրջանակով: Սա այն սակավաթիվ ոլորտներից է, որտեղ այս կամ այն չափով իրենց ներգործությունն են ունենում ոչ միայն անմիջականորեն տվյալ ոլորտին, առնչվող, այլև կարագավորման բոլորովին այլ ոլորտներին վերաբերող օրենսդրական ակտերը:

Սակայն կարևոր է մի վերապահում անել. իրավական այլ ինստիտուտներին վերաբերող իրավական լուծումները կամ դրանց վերաբերյալ գիտագործնական դիրքորոշումները չեն կարող բավարար չափով կիրառելի լինել քննարկման առարկա ոլորտներում իրավունքների պաշտպանության խնդիրները լուծելիս: Այսպես, արդարադատության մատչելիության հարցադրումները դատավարության ասպեկտներով համակողմանի քննարկվել են, թերևս, բացահայտվել են հիմնարար հարցադրումները, սակայն Օրհուսի կոնվենցիայի տեսանկյունից դրանք համակողմանի հետազոտության ու քննարկման նյութ չեն դարձել, մասնավորապես, դեռևս պատասխան չի տրվել այն հարցին, թե բնապահպանության հարցադրումներով արդարադատության մատչելիության սկզբունքը ենթադրո՞ւմ է, արդյոք, դատավարական իրավասուբյեկտության շրջանակների վերանայման անհրաժեշտություն, կիրառելի՞ է, արդյոք, խմբային հայցի ինստիտուը բնապահպանության հարցերով և այլն:

Համալիր հետազոտությունները, թերևս, հնարավորություն են տալիս հանգելու այն եզրահանգման, որ վերը նշված ոլորտներում առավել արդիական ու հրատապ խնդիրը՝ բնապահպանական իրավունքների պաշտպանության շրջանակում հասարակական կազմակերպությունների դատավարական իրավասուբյեկտության հարցն է, սակայն հանձնախմբի դիրքորոշումն այն է, որ այդ խնդրին զուգահեռ նկատելի հրատապություն են ձեռք բերել նաև հետևյալ հարցադրումները՝

ա) արդարադատության մատչելիության ոլորտում դատական ակտերի բողոքարկման ինստիտուտը միջազգային չափանիշներին համապատասխանեցնելը, հատկապես, վերջին շրջանում ինչպես քաղաքացիների, այնպես էլ դատական համակարգի ներկայացուցիչների մոտ խիստ դժգոհության տեղիք տվող վճռաբեկ բողոքներ բերելու համար փաստաբանի պահանջը վերացնելու անհրաժեշտությունը,

բ) ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանին՝ ոչ իրավաչափ անհատական իրավական ակտերը դատական կարգով վիճարկելու լիազորություն վերապահելը,

գ) հանրային նշանակության տեղեկատվության հատկացման հստակ ընթացակարգեր ու պայմաններ նախատեսելը, ինչպես նաև այդպիսի տեղեկատվության սահմանները կանխատեսելի դարձնելը,

դ) տնտեսության և էկոլոգիական ոլորտներում, հատկապես, վարչական զանցանքների ու դրանց համար նախատեսված սանկցիաների իրավական հիմքերի արմատական վերանայման անհրաժեշտությունը,

ե) քննարկման առարկա հարցադրումների առնչությամբ սահմանադրական բարեփոխումների հայեցակարգային լուծումների համատեքստում կազմակերպաիրավական համալիր միջոցառումների մշակումը,

զ) նշված ոլորտներում իրավունքների պաշտպանության առավել հանրամատչելի ընթացակարգեր մշակելու և կիրառման մեջ դնելու անհրաժեշտությունը: Մասնավորապես, հայեցակարգային կտրվածքով նպատակահարմար է համարվում ոչ այնքան մարդկանց՝ հենց իրենց կողմից իրավունքների պաշտպանության իրավական լծակների շրջանակների ընդլայնումը, որքան հանրային իշխանության համակարգի կողմից այդ իրավունքների պաշտպանությունն առաջնահերթային դարձնել, ինչի դեպքում մարդն իր իրավունքների պաշտպանության հայցով կամ դիմումով հանդես կգա միայն բացառիկ դեպքերում,

է) հասարակական կազմակերպությունների դատավարական իրավասուբյեկտության խնդիրը հարկ է դիտարկել բացառապես համալիր իրավական բարեփոխումների կտրվածքով: Մասնավորապես, շրջանառության մեջ դրված «Հասարակական կազմակերպությունների մասին» ՀՀ օրենքի նախագիծը պետք է ուղեկցվի առնվազն ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքում համապատասխան փոփոխություններ և լրացումներ կատարելով և այլն:

            Գործնականում, մինչև Թեղուտի հանքավայրերի առնչությամբ վարչական ակ­տերը դատական կարգով վիճարկելու գործընթացները, կոնկրետ մեր երկրում հասա­րակական կազմակերպությունների դատավարական իրավասուբյեկտությունը, մաս­նա­վորապես` «actio popularis» սկզբունքի տեսանկյունից, երբևիցե արդիականություն չի ունեցել: Ակնհայտ է, որ այդ խնդրի ի հայտ գալը, կարծես, յուրատեսակ խուճապ է առաջացրել դատաիրավական համակարգում, ինչի վառ վկայությունն է այն, որ կա­յացվող դատական ակտերը ոչ միայն չեն առանձնանում օրենքի կիրառման անհրա­ժեշտ միասնականությամբ, այլև տարաբնույթ կերպ են մեկնաբանվում նույն այդ հար­ցադրմանն առնչվող Հանրապետության սահմանադրական դատա­րանի որո­շում­ները:

Նկատենք, որ հիշյալ խնդրի առնչությամբ արդիականությունը, ինչպես նաև իրարամերժ տեսակետները բնորոշ են նաև հասարակական միավորումների սահմա­նադ­րական կարգավիճակին առնչվող հարցադրումների կտրվածքով հարուստ գիտա­գործնական ու օրենսդրական փորձ ունեցող երկրներին, ինչը լրացուցիչ ընդ­գծում է մեր կողմից ընտրված հարցերի սահմանադրաիրավական տեսանկյունից հնարավորինս համալիր հետազոտության անհրաժեշտությունը:

Սույն Զեկույցում արտացոլված դատողություններն ու եզրահանգումները թելադրված  են բացառապես ընտրված հար­ցադրումների առնչությամբ արդյունավետ իրավակիրառ պրակտիկային խոչըն­դո­տող կարծրատիպերը (ի դեպ, մեր գնահատմամբ, դրանք բնորոշ չեն միայն հայ­րենական իրավական համակարգին)  հաղթահարելու և հնարավորինս միատեսակ իրավական դիրքորոշումներ ներդնելու միջոցով կուտակված հիմնախնդիրների լուծ­ման անհրաժեշտությամբ: Միաժամանակ, փորձել ենք առաջադրել հարցերի հետա­զոտության որոշ ոչ ավանդական մեթոդաբանություն և ասպեկտներ, քանզի համոզ­ված ենք, որ մասամբ հենց դրանց անտեսումն է հանգեցրել գործուն ու հնարավորինս ընդունելի լուծումների բացակայությանը:

Անշուշտ, խնդիրն, մեծ մասով, վերաբերում է վարչական դատավա­րության գիտությանը, սակայն ստորև նախանշված փաստարկներով կփորձենք ցույց տալ, որ վերջինիս առանցքային հարցադրումներին լիարժեք պատասխանելու հա­մար անխուսափելիորեն հարկ է համալիր քննարկման նյութ դարձնել, հատկապես, դրա սահմանադրաիրավական հիմունքները: Մասնավորապես, հարկ է անդրա­դառնալ հետևյալ հարցադրումներին`

ա) որո՞նք են հասարակական կազմա­կեր­պութ­յունների դատավարական իրավասուբյեկտության տեսական և սահմանադրա­իրա­վական հիմքերը,

բ) սահմանադրականության տեսանկյունից խոցելի՞ են, արդյոք, հա­սարակական կազմակերպությունների դատավարական իրավասուբյեկտությունն ամրագրող օրենսդրական ակտերը,

գ) ինչպե՞ս է նշված խնդիրը կարգավորված մի­ջազ­­­գա­յին իրավական ակտերով և որքանո՞վ է այն ար­տա­ցոլված միջազգային փոր­ձա­­­գի­տա­կան փաստաթղթերում,

դ) ի՞նչ չափով են առնչվում Մարդու իրա­վունք­ների եվր­ոպական դատարանի և Եվրոպական Միության արդա­րա­դա­տութ­յան դա­տա­րա­նի ակ­տերը` քննարկվող նյութի հետ,

ե) խնդրո առարկայի հետ կապված, ՄԱԿ-ի Եվրո­­պական տնտե­սական հանձ­նա­ժո­­ղովում «locus standi»-ի կա­պակ­ցութ­յամբ օրենս­­դրական ի՞նչ մոդելներ են կի­րառ­վում,

զ) «Շրջակա միջավայրի հարցերի առնչությամբ տեղեկատվության մատչելիության, որոշումների ընդունման գործ­ըն­թա­­ցին հասարակայնության մասնակցության և արդարադատության մատչելիության մա­­սին» կոնվենցիայի (այսուհետ՝ Օրհուսի կոնվենցիայի) 9-րդ հոդվածի 2-րդ կետով ամ­րագրված` «դատարանում և (կամ) օրենքին համապատասխան ստեղծված ան­կախ և անկողմնակալ մարմնում» ձևակերպման իրավական բովանդակության բա­ցա­հայտումը: 

Վերոհիշյալ հարցադրումներից բխում է, որ մասամբ հարկ կլինի անդրա­դառ­նալ իրավաբանական տեխնիկայի մի շարք դրույթների, ինչը, կարծում ենք, անխուսափելի է, եթե նկատի ունենանք, որ իրարամերժ իրավակիրառ պրակտիկան որոշ չափով թե­լադրված է օրենսդրական նորմերի իրավական որոշակիության որակի խոցելիութ­յամբ: Միաժամանակ, անդրադարձել ենք թեմային առնչվող առանցքային նշա­նա­կութ­յուն ունեցող մի շարք եզրույթների (իրավական շահագրգռվածություն, արդա­րա­դատության մատչելիություն և այլն), փորձելով նորովի բացահայտել դրանց բո­վան­դակությունն ու իրավական արժեքը:

 

Դատական ակտերի բողոքարկման ինստիտուտի բարելավման հիմնական ուղղությունները

Արդարադատության մատչելիության ասպեկտով դատական ակտերի բողոքարկման ինստիտուտն առանցքային նշանակություն ունի: Այս ինստիտուտը՝ անկախության շրջանում դատաիրավական բարեփոխումների համատեքստում պարբերաբար փոփոխությունների է ենթարկվել, ընդ որում, ընտրվել են միանգամայն իրարարմերժ լուծումներ, ինչը վկայում է այն մասին, որ դեռևս չի ձևավորվել անգամ նախնական հարթությամբ միասնական մոտեցումներ:

Մտահոգող է այն, որ դատաիրավական բարեփոխումների առանձին փուլերում առաջադրված այն իրավական լուծումները, ըստ որոնց՝ վճռաբեկ բողոքների ներկայացման հարցում սահմանվել են լրացուցիչ պահանջներ (օրինակ՝ վճռաբեկ բողոք բերելու միակ սուբյեկտը համարվել է հատուկ արտոնագիր ունեցող փաստաբանը), որոշ ժամանակ անց, չբռնելով անհրաժեշտ քննություն և վերացվելով, այնուամենայնիվ, դարձյալ որոշակի աննշան փոփոխություններով ամրագրվում է օրենսդրությամբ: Մասնավորապես, վերջին շրջանում վճռաբեկ բողոքները միայն փաստաբանի միջոցով բերելու առնչությամբ 2014թ. կատարված նորամուծությունը չի կարող համահունչ համարվել ՀՀ Սահմանադրության հիմնադրույթներին և արդարադատության մատչելիության վերաբերյալ միջազգային սկզբունքներին:

Ներկայումս ՀՀ կառավարության կողմից ձեռնարկվում են քայլեր, բացառապես փաստաբանի միջոցով բողոքներ ներկայացնելու ընթացակարգը վերանայելու ուղղությամբ: Այդ նկատառումով, հանձնախմբի ղեկավար Գ.Դանիելյանը, որը, միաժամանակ, ՀՀ վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ օրենսգրքի նախագծի մշակման աշխատանքներն իրականացնող հանձնախմբի համակարգողն է, պաշտոնապես ներկայացրել է իր նկատառումները՝ տվյալ խնդիրը հնարավորինս համակարգված ներկայացնելու կտրվածքով:

Այս առնչությամբ հանձնախմբի կողմից սոցիոլոգիական հարցումների արդյուքններն[1] ունեն հետևյալ պատկերը. հարցման մասնակիցներից 79-ը կամ 68 տոկոսը գտնում է, որ բացառապես փաստաբանի միջոցով վճռաբեկ բողոքներ ներկայացնելու վերաբերյալ օրենսդրական նորամուծությունն անհարկի բարդություններ է ստեղծել դատավարության մասնակիցների համար, ինչի արդյունքում վերջիններս ոչ միայն կրում են ֆինանսական լրացուցիչ ծախսեր՝ փաստաբաններին վճարելու համար, այլև հանդիպում են կազմակերպական անհարկի բարդությունների, կապված փաստաբաններ գտնելու և պայմանագրեր կնքելու հետ: Հարցման մասնակից բոլոր 33 տեսաբան-իրավագետները կտրականապես դեմ էին հիշյալ նորամուծությանը և նշում էին, որ բոլոր այն արտասահմանյան երկրներում, որտեղ ևս նախատեսված է վճռաբեկ բողոքներ բերելու նմանաբնույթ ընթացակարգ, միաժամանակ նախատեսված են էակա վերապահումներ՝ մասնավորապես այդպիսի բողոքներ կազմելու իրավունք է վերապահված իրավունքի ոլորտում առնվազն դոկտորի գիտական աստիճան ունեցող անձանց, դատավորի պաշտոնում նվազագույնը 10 տարվա ստաժ ոււնեցող նախկին դատավորների և այլն:

 

Բնապահպանության ոլորտում իրավունքների պաշտպանության ոլորտում ՀՀ Մարդու իրավունքների պաշտպանի լիազորությունները վերանայելու հայեցակարգային ուղղություններ

Այս հատվածում առավելապես կանգ կառնենք ոչ իրավաչափ ակտերի վիճարկման առնչությամբ ՀՀ Մարդու իրավունքների պաշտպանի լիազորություններին, քանի որ հանձնախմբի դիրքորոշմամբ հենց այդ լիազորությունն ունի առանցքային նշանակություն ոչ միայն խախտված իրավունքների վերականգնման, այլև դրանց կանխարգելման տեսանկյունից: Խնդիրն այն է, որ մարդու իրավունքների խախտման հիմքում մեծամասամբ դրված են կոնկրետ իրավական ակտեր, որոնք ուժի մեջ մնալով, պոտենցիալ վտանգ են ստեղծում նաև այլոց իրավունքների խախտման համար:

Տվյալ դեպքում բավարար ու ողջամիտ չի կարող համարվել այն, որ ՀՀ Մարդու իրավունքների պաշտպանն իրավասու է վիճարկելու միայն նորմատիվ իրավական ակտերը: Մեր կարծիքով, այս իրավական դիրքորոշման համար հիմք է հանդիսացել ՀՀ Սահմանադրության այն դրույթը, որի համաձայն ՀՀ Մարդու իրավունքների պաշտպանը կարող է վիճարկել միայն նորմատիվ իրավական ակտերի սահմանադրականությունը (101-րդ հոդվածի 8-րդ կետ):  

Եթե նորմատիվ ակտերի սահմանադրականության հարցի վիճարկումը, որոշ վերապահումներով հանդերձ, կարող է նպատակահարմար համարել, ապա որևէ կերպ չի կարող հիմնավորված համարվել վարչական դատավարության կարգով բացառապես նորմատիվ իրավական ակտերի վիճարկման, ըստ էության, անհարկի սահմանափակ ինստիտուտը: Խնդիրն այն է, որ մարդու իրավունքների խախտման հիմքում հաճախ դրված են լինում ոչ այնքան նորմատիվ, որքան՝ անհատական իրավական ակտերը, ուստի առնվազն իրավաչափ չէ ՀՀ Մարդու իրավունքների պաշտպանին անհատական իրավական ակտերը վիճարկելու լիազորությունից զրկելը:

Հավելենք, որ սոցիոլոգիական հարցումների մասնակիցների առնվազն 89-ը կամ 76 տոկոսը հակված էին այն տեսակետին, որ նաև նորմատիվ իրավական ակտերի վիճարկման հարցում ՀՀ Մարդու իրավունքների պաշտպանը չի դրսևորում անհրաժեշտ փութաջանություն: Այս տեսակետը, ըստ էության, համապատասխանում է իրական վիճակին, քանզի ՀՀ Մարդու իրավունքների պաշտպանը վարչական դատարանում նորմատիվ իրավական ակտեր ընդհանրապես չի վիճարկում, իսկ ՀՀ սահմանադրական դատարան, որպես կանոն, տարեկան ներկայացնում է 3-4 դիմում:

 

Հասարակական կազմակերպությունների դատավարական իրավա­սուբ­յեկ­տութ­յան տեսական և սահմանադրաիրավական հիմքերը

Ընդհանրապես, երբ խոսք է գնում դատավարական իրավասուբյեկտության մա­սին, ավանդաբար զուգահեռ է տար­վում երկու իրավական հարցադրումների` դա­տարան դիմելու մարդու իրավուն­քի սահմանադրական հիմքերի և խախտված իրա­վունք­ների վերականգնման ինստի­տու­տի հետ: Ի դեպ, արդարադատությունը սոսկ, որպես խախտված իրա­վունք­ների (հանրային կամ մասնավոր) վերականգնման միջոց դիտարկելու ակունքները գտնվում են խորհրդային իրավական համակար­գում[2]: Իհարկե, հազիվ թե իրավաչափ համարվի այն դիրքորոշումը, ըստ որի՝ ներկա օրենսդրությունը ևս ամբողջովին կա­ռուցված է հիշյալ սկզբունքով, սակայն ակներև է, որ դատարան դիմելու ելակետային չափանիշը շարունակում է մնալ իրավունքի խախտված լինելու փաստը: Բնորոշ է նաև այն, որ իրավական մշակույթում ընդհան­րապես այդ մտածելակերպը հա­մար­վում է, որպես միակ «աներկբա» չափանիշը, ինչի մասին է վկայում այն, որ կոնկրետ հասարակական կազմակերպությունների իրավա­սուբյեկտության հարցում դատա­կան ակտերում արտացոլված պատճառաբա­նութ­յուններում հենց միայն հիշյալ չա­փանիշն է հիմք ընդունվում: Այսինքն, հիմնարար է համարվում այն մոտեցումը, ըստ որի դատարան կարող է դիմել միայն նա, ում իրա­վունքներն անմիջականորեն խախտ­վել են:

Բարեբախտաբար, «արդարադատություն» եզրույթն ինչպես օրենսդրությամբ, այն­պես էլ տեսական աղբյուրներում մեկնաբանվում է առավել լայն բովան­դա­կութ­յամբ, պարզապես, դատավարական իրավասուբյեկտության հարցը քննարկելիս, մեր կար­ծիքով, անտեսվում է այն գործոնը, որ դատարանի գործառույթը վերջապես չի կա­րող սահմանափակվել սոսկ խախտված իրավունքների փաստի քննությամբ, որ դա­տարան դիմելու իրավունքը չի կարող փոխկապակցվել սոսկ իրավունքի խախտ­ման փաստի հետ: 

Հաճախ, հասարակական կազմակերպությունների դատավարական իրավա­սուբ­յեկտության հարցին անդրադառնալիս, միանգամայն իրավաչափորեն ելակետ է ընդունվում այն, որ վերջինիս կարող է վերապահվել այդպիսի լիազորություն միայն այն դեպքում, երբ օժտված է իրավական շահագրգռվածությամբ: Սակայն ինչպես իրավակիրառ պրակտիկայում, այնպես էլ հայրենական իրավագիտությունում դեռևս անհրաժեշտ խորությամբ անդրադարձ չի կատարվել այն հարցադրմանը, թե ինչ­պիսին է այդ իրավական եզրույթի բովանդակությունը: Ցավոք, այն մտայնությունն է գերիշխում, ըստ որի՝ իբր այն միատարր է, չունի տարատեսակներ, իսկ առանձին դեպ­քերում էլ՝ իրավական շահագրգռվածության հիմքը հասարակական կազմա­կեր­պության կանոնադրությամբ տվյալ ոլորտում օրենքով սահմանված նպա­տա­կային գործունեություն իրականացնելու վերաբերյալ դրույթի առկայությունն է: Նշված խնդրին անդրադարձել է ՀՀ սահմանադրական դատարանը, մասնավորապես, ար­ձանագրելով. «...մի շարք երկրներում վարչական գործերով հայց ներկայացնելու իրա­վասության հիմնական չափանիշ է հանդիսանում «իրավական շահագրգռ­վա­ծությունը»: Վերջինս դատաիրավական պրակտիկայում ստացել է այնքան լայն մեկ­նաբանություն, որ հասարակական կազմակերպություններին կամ քաղաքացիական նա­խաձեռնությամբ հանդես եկող և օրենքով սահմանված կարգով գործունեություն իրա­կանացնող այլ միավորումների հնարավորություն է ընձեռվում հանդես գալ որո­շակի խմբի կոլեկտիվ իրավունքի պաշտպանությամբ, եթե այդ պաշտպանությունը տվյալ միավորման կոնկրետ նպատակների շրջանակում է: Այսպիսի դիրքորոշում է, ըստ էության, արտահայտված նաև ՀՀ դատական պրակտիկայում: Մասնավորապես՝ ՀՀ վճռաբեկ դատարանն իր՝ 30.10.2009թ. որոշմամբ թիվ ՎԴ/3275/05/09 վարչական գործով արտահայտել է հետևյալ իրավական դիրքորոշումը. «Սույն գործով «Էկոդար» բնապահպանական հասարակական կազմակերպությունն Օրհուսի կոնվենցիայի իմաստով «շահագրգիռ»[3] կազմակերպություն է, հետևաբար՝ օգտվում է այդ կազ­­մա­կերպության կանո­նադ­րական նպատակներից բխող, շրջակա միջավայրի պահ­­պանությանը վերաբերող հար­ցով դատական պաշտպանության իրավունքից»[4]:

«Իրավական շահագրգռվածություն» եզրույթի համարժեք մեկնաբանությունը կարող է ունենալ վճռորոշ նշանակություն՝ առաջադրված հարցերին հնարավորինս սպառիչ պատասխան տալու տեսանկյունից: Կարծում ենք նաև, թե այս եզրույթի բո­վան­դակության բացահայտումը փոխկապակցված է «արդարադատություն» եզրույթի հետ: Իսկ այդ եզրույթների համադրմամբ պարզ կդառնա, որ դատարան դիմելու հիմք է ինչպես «սուբյեկտիվ», այնպես էլ՝ «օբյեկտիվ» շահագրգռվածությունը: Թերևս, այս տարանջատման հիմքում ընկած է «իրավունք» եզրույթի երկակի իմաստը. մասնա­վո­րապես՝ «սուբյեկտիվ իրավունքը» մեկնաբանվում է որպես իրավունքի սուբյեկտին վե­րապահված հնարավոր վարքագիծ, մինչդեռ՝ «օբյեկտիվ իրավունքը» կոնկրետ իրա­վական ակտերով ամրագրված նորմերն են[5]: Կոնկրետ հասարակական կազմա­կեր­պությունների դատավարական իրավասուբյեկտության հիմքում դրված է բա­ցա­ռապես «օբյեկտիվ իրավական շահագրգռվածությունը»:

Հասարակական կազմակերպության պարագայում վճռորոշը օբյեկտիվ իրա­վուն­քի խախտումն է, քանզի միայն այդ դեպքում է հնարավոր հանրային հարա­բե­րություններից բխող շահ: Եթե անգամ այն միաժամանակ ուղեկցվում է սուբյեկտիվ իրավունքի խախտմամբ, միևնույն է, վերջինս ինքնին հիմք չէ հասարակական կազ­մակերպությանը դատավարական իրավասուբյեկտությամբ օժտելու համար: Ընդ որում, խոսքը տվյալ դեպքում կարող է վերաբերել այն սուբյեկտիվ իրավունքին, որը բացառապես բխում է հանրային հարաբերություններից: Այլ կերպ ասած, հասա­րա­կական կազմակերպությունը ոչ թե դասական իմաստով հանդես է գալիս այլոց իրա­վունքների դատական պաշտպանությամբ, կամ, ինչպես ընդունված է ասել՝ միայն «actio popularis» սկզբունքի հիմքով, այլ օբյեկտիվ իրավական շահագրգռվածությամբ, այսինքն՝ երբ խախտվում է օբյեկտիվ իրավունքը: Հավելենք, որ օբյեկտիվ իրավունքի խախտումը միշտ չէ, որ ուղեկցվում է սուբյեկտիվ իրավունքների խախտմամբ:

Սակայն ասվածը դեռ բավարար չէ օբյեկտիվ իրավական շահագրգռվածության էությունը բացահայտելու համար: Հարկ է նկատել, որ ցանկացած օբյեկտիվ իրա­վուն­քի խախտում ինքնին հիմք չէ հասարակական կազմակերպության դատավարական իրավասուբյեկտության համար: Այդպիսին կարող է լինել բացառապես այն օբյեկտիվ իրավունքի խախտումը, որն ունի հանրային նշանակություն, բխում է հանրային հա­րա­բերություններից և որում, իր կանոնադրական նպատակներեց ելնելով, տվյալ հա­սարակական կազմակերպությունն ունի «բավարար շահագրգռվածություն»: Ի դեպ, «բա­վարար շահագրգռվածություն» եզրույթն իր ամրագրումն է ստացել «Շրջակա մի­ջա­վայրի հար­ցերի առնչությամբ տեղեկատվության մատչելիության, որոշումների ընդուն­ման գործընթացին հասարակայնության մասնակցության և արդարադատության մատ­չելիության մասին» Կոնվենցիայում (Օրհուսի կոնվենցիա) և դրա մեկնա­բա­նութ­յուն­ներին առնչվող փորձագիտական փաստաթղթերում: Այսպես, նշված Կոն­վեն­ցիայի 9-րդ հոդվածի 2-րդ կետով ամրագրված է. «Յուրաքանչյուր Կողմ ազգային օրենս­դրութ­յան շրջանակներում պարտավոր է ապահովել, որ շահագրգիռ հասա­րա­կայ­նութ­յան ներկայացուցիչները, ովքեր ցուցաբերում են բավականաչափ շա­հա­գրգռվա­ծություն կամ՝ որպես այլընտրանքային տարբերակ, համարում են, որ տեղի է ունեցել այս կամ այն իրավունքի խախտում, եթե դա համապատասխան Կողմի վար­չական վա­րույթի նորմերով սահմանվում է որպես նախապայման, ունենան հնարա­վո­րութ­յուն,  ազգային օրենսդրությամբ նախատեսված դեպքերում և առանց ստորև բերված 3-րդ կետի կամ սույն Կոնվենցիայի այլ համապատասխան դրույթների խախտ­ման, դատարանում և (կամ) օրենքին համապատասխան ստեղծված անկախ և անկողմնակալ մարմնում` ընդունված որոշումների վերանայման հնարավորություն` 6-րդ հոդվածի դրույթների շրջանակներում ընդունված ցանկացած որոշման, կա­տար­ված գործողության կամ անգործության օրինականությունը նյութական և ընթացա-կար­գային իրավունքի տեսակետից վիճարկելու նպատակով»[6]:

Կարծում ենք, որ վերը շարադրված դատողությունները, միաժամանակ, հիմք են հրաժարվելու այն դիրքորոշումից, ըստ որի, իբր «իրավական շահագրգռվա­ծություն» և «բավարար շահագրգռվածություն» եզրույթները նույնական են:     

Զուտ պրագմատիկ նկատառումով թելադրված, գործնականում այն մտայ­նությունն է գերիշխում, թե իրավական շահագրգռվածության տեսակները որևէ գի­տա­գործնական արժեք չունեն, որ ցանկացած իրավական շահագրգռվածություն ար­դեն իսկ բավարար հիմք է հասարակական կազմակերպության իրավա­սուբ­յեկ­տությունն իրավաչափ համարելու համար: Մինչդեռ, դա թյուր պատկերացում է, քանի որ հասարակական կազմակերպությունը պարզապես չի կարող միայն սուբ­յեկտիվ իրավական շահագրգռվածության հիմքով հանդես գալ այլոց իրավունքների դա­տական պաշտպանությամբ, քանզի դա որոշակիորեն կհակասի մրցակցության սկզբունքին և չի բխի մարդկանց միավորվելու սահմանադրական իրավունքի էությունից:

Նույն հիմքերով, մասնավոր անձը չի կարող օբյեկտիվ իրավական շահա­գր­գռ­վածության հիմքով հանդես գալ այլոց իրավունքների պաշտպանությամբ: Բոլոր այն դեպքերում, երբ վերջինս հանդես է գալիս այլ անձանց իրավունքների պաշտպա­նութ-յամբ, դասական իմաստով այն չի կարող դիտարկվել իբրև սուբյեկտիվ իրավական շա­հագրգռվածության բացակայություն: Այլ կերպ ասած, չենք կարող պնդել, որ, օրի­նակ, օրինա­կան ներկայացուցչի և իր խնամարկյալի շահերը խիստ տարան­ջատ­ված են:

Մենք չենք բացառում «actio popularis» սկզբունքի կիրառման հնարավորութ­յունը, սակայն, մեր համոզմամբ, այն կիրառելի է բացառապես հանրային շահերի պաշտպանության համար պատասխանատու պետական իրավասու մարմինների առնչությամբ, իսկ մասամբ էլ, ինչպես նշեցինք, հասարակական կազմակերպութ­յուն­ների պարագայում (oրինակ՝ Մարդու իրավունքների պաշտպանը ևս իրավասու է նոր­մատիվ իրավական ակտերը վիճարկելու վարչական դատարանում՝ Հայաստանի Հան­րապետության վարչական դատավարության օրենսգրքի 26-րդ գլխին համապա­տաս­խան):

Իսկ թե ինչու հենց հասարակական կազմակերպությունները կարող են օժտված լինել օբյեկտիվ իրավական շահագրգռվածության հիմքով դատարան դի­մելու իրավասությամբ, կարծում ենք, միանգամայն համարժեք հիմնավորված է ՀՀ սահ­մանադրական դատարանի 2010թ. սեպտեմբերի 7-ի թիվ ՍԴՈ-906 որոշմամբ, որին դեռ կանդրադառնանք ստորև:

Վերադառնանք այն խնդրին, թե, արդյո՞ք, դատարան դիմելու միակ նախա­պայ­մանը իրավունքի սուբյեկտի իրավունքի խախտումն է: Գործող օրենսդրության, մաս­նա­վորապես Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի և Հայաստանի Հանրապետության վարչական դատավարության օրենս­գրքի առանձին նորմերի վերլուծությունը միանշանակ վկայում է, որ իրավունքի խախտումը դատարան դիմելու բնավ միակ նախապայմանը չէ: Այսպես, քաղա­քա-ցիական դատավարության կանոններով քննվող հատուկ վարույթի գործերը (Հայաս­տա­նի Հանրապետության քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի 164-204.8-րդ հոդվածներ), որպես կանոն, ոչ միայն չեն առնչվում իրավունքի խախտման փաս­տի, այլև` կողմերի միջև առկա վեճի հետ, իսկ վարչական դատավարության շրջա­նակ­­ներում կարող են դատարան դիմել այն վարչական մարմինները, որոնց միջև առ­կա է իրավասության վերաբերյալ վեճ, եթե այդ վեճը ենթակա չէ լուծման վերադա­սութ­յան կարգով (Հայաստանի Հանրապետության վարչական դատավարության օրենս­գրքի 3-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 3-րդ կետ):

Միաժամանակ, չենք կարող անտեսել ներկայիս զարգացումները և հիմք չըն­դու­նել այն, որ հասարակական կազմակերպությունների դատավարական իրա­վա­սուբյեկտության հիմքում, այնուամենայնիվ, դրված է սոսկ այլոց իրավունքների պաշտ­պանության իրավաչափության հարցադրումը. ոչ միայն տեսական բանա­վե­ճերը, այլև դատական ակտերը հենց այս կտրվածքով են անդրադառնում վեր­ջին­ներիս դատավարական իրավասուբյեկտության հարցին: Ուստի՝ զուտ պրագմատիկ նկատառումներով փորձենք խնդրին անդրադառնալ այս առումով ևս:

Նախ, անհրաժեշտ ենք համարում նկատել, որ օբյեկտիվ իրավական շահա-գրգռվածության գաղափարից այս դեպքում ևս կարիք չկա հրաժարվել: Պարզապես, հիշյալ հարցադրումների համադրմամբ, նպատակահարմար է առաջադրել հետևյալ դիրքորոշումը. հասարակական կազմակերպությունները կարող են այլոց իրավունք­ների պաշտպանությամբ դատարան դիմել, այսինքն՝ հանդես գալ «actio popularis» սկզբունքի հիմքով միայն այն դեպքում, երբ հիշյալ սուբյեկտիվ իրավունքները նե­րառված են և ստորադասվում են հանրային շահերին, բխում են հանրային իրավա­հա­րաբերություններից:  

Միաժամանակ, հարկ ենք համարում նկատել, որ հասարակական կազմա­կեր­պությունների դատավարական իրավասուբյեկտությունը որոշելիս այնքան էլ իրա­վա­չափ չէ քննարկման նյութ դարձնել բացառապես Սահմանադրության 18-րդ և 19-րդ հոդվածները: Նույն կերպ, չենք կարող սպառիչ պատասխան ակնկալել, եթե որ-պես իրավական հիմք դիտարկենք Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատութ-յուն­ների պաշտպանության մասին Եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածը: Խնդիրն այն է, որ հիշյալ իրավական նորմերը բացառապես վերաբերում են անձի հիմնարար իրավունքներին, իսկ դատավարական կանոններն ամրագրված են այն-քա­նով և այնչափով, որքանով և որչափով դրանք գնահատվում են որպես արդարա­դա­տության մատչելիության իրավունքի երաշխիքներ: Հիմնավորված չէ այն մտայ-նությունը, թե իբր հիշյալ նորմերն ընդհանրապես սպառիչ կարգավորում են դատա­րան դիմելու դատավարական կանոնները: Պարզապես այդ նորմերը ելակետային նշանակություն ունեն մարդու իրավունքների պաշտպանությանն առնչվող ընթացիկ օրենսդրության համար և կանխորոշում են դրանց բովանդակությունը: Կարծում ենք՝ հիմնավորված չէ նաև այն մոտեցումը, թե իբր Սահմանադրության 42.1-րդ հոդվածի դրույթները` կապված իրավաբանական անձանց նկատմամբ ֆիզիկական անձանց համար նախատեսված իրավունքների և ազատությունների կիրառման հետ, բավա­րար հիմք է իրավաբանական անձանց, այդ թվում` հասարակական կազմակեր­պութ­յունների իրավական կարգավիճակը` ընդհանրապես, իսկ դատավարական իրավա­սուբ­յեկտությունը` մասնավորապես, սպառիչ որոշելու տեսանկյունից: Եթե այդ տրա­մա­բանությամբ շարժվենք, ապա պետք է բացառենք իրավաբանական անձանց այն­պիսի իրավասությամբ օժտելը, որոնք բնորոշ չեն ֆիզիկական անձանց, մինչդեռ` միայն ձեռնարկատիրության ոլորտում իրավաբանական անձանց համար արդեն իսկ սահմանված են բազմաթիվ` միայն իրենց բնորոշ լիազորություններ: Նույն իրավի­ճակն է նաև վարչարարության ոլորտում:

Այժմ անդրադառնանք իրավական հիմքերին: «Հասարակական կազմա­կեր­պությունների մասին» ՀՀ օրենքի (այսուհետ՝ սույն կետում` Օրենք) դրույթ­ները` հասարակական կազմակերպության կարգավիճակի առնչությամբ բովանդակում են որոշ թյուրըմբռնման տեղիք տվող ոչ միատեսակ արտահայտություններ: Այսպես, Օրենքի 15-րդ հոդվածի 1-ին մասի 3-րդ կետի համաձայն (ի դեպ, այս կետը նույնությամբ պահպանվել է, թեպետ 15-րդ հոդվածը փոփոխվել է 2011թ. ապրիլի 14-ի «Հասարակական կազմակերպությունների մասին» ՀՀ օրենքում փոփոխություններ կատարելու մասին» թիվ ՀՕ-82 ՀՀ օրենքով), հասարակական կազմակերպությունը կանոնադրությամբ նախատեսված նպատակներն իրականացնելու համար, օրենքով սահ­մանված կարգով իրավունք ունի. «ներկայացնել ու պաշտպանել իր անդամների իրավունքները և օրինական շահերն այլ կազմակերպություններում, դատարանում, պետական կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մարմիններում»:

Նախ, նկատենք, որ հոդվածի հիշյալ նորմի այսպիսի ձևակերպումն ինքնին առաջացնում է մի շարք խնդիրներ: Հակիրճ անդրադառնանք դրանցից մի քանիսին.

 1) հասարակական կազմակերպությունը չի կարող սահմանափակվել թեկուզև միայն իր անդամների իրավունքների և օրինական շահերի պաշտպանությամբ սոսկ դատարանում, պետական կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մարմին­ներում, քանզի ՀՀ Սահմանադրության 18-րդ հոդվածում իրավունքների պաշտպա-նության ասպեկտով որևէ վերապահում ամրագրված չէ և խոսվում է միանշանակ «դատական, ինչպես նաև պետական այլ մարմինների» մասին:  Պարզ է, որ դատա­րա­նից բացի «պետական այլ մարմինները» միայն պետական կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մարմինները չեն: Ընդ որում, այս դեպքում ՀՀ Սահմանադրությամբ ամրագրված «պետական մարմիններ» եզրույթն ընդգրկում է նաև «տեղական ինքնակառավարման մարմիններ» եզրույթը, ինչը բացահայտված է ՀՀ սահմանադրական դատարանի բազմաթիվ որոշումներում: Պարզապես, բոլոր այն սահմանադրությունները, որոնք տեսական հիմք են հանդիսացել հայրենական Սահմանադրության համար, նախապատվությունը տվել են առավել հաջողված` «հան­րային մարմին» եզրույթին: Ցավոք, ՀՀ Սահմանադրության ողջ տեքստում  անհամարժեք թարգմանության արդյունքում «հանրային» եզրույթը փոխարինվել է «պետական» եզրույթով և դրա բառակապակցություններով: Մասնավորապես, հենց դրա արդյունքում է, որ առ այսօր լուրջ տարաձայնությունների տեղիք է տալիս ՀՀ Սահմանադրության 103-րդ հոդվածում տեղ գտած «պետական շահ» եզրույթը, մինչ­դեռ «հանրային շահ» եզրույթի դեպքում այդպիսի խնդիր չէր ծագի,

2) անհասկանալի է, թե ինչ չափանիշով է անտեսվել անձանց ազատութ­յուն­ների պաշտպանության խնդիրը: Ի դեպ, սա այն եզակի օրենսդրական ակտը չէ, որով, ցավոք, անձի հնարավոր ու թույլատրելի վարքագծին անդրադառնալիս, օրենսդիրը սահմանափակվում է միայն իրավունքներով, մինչդեռ դարձյալ ՀՀ Սահմա­նադրութ­յան շուրջ տասնյակի հասնող հոդվածներ, ինչպես նաև «Մարդու իրա­վունք­ների և հիմ­նարար ազատությունների պաշտպանության մասին» Եվրոպական կոնվենցիան իրավունքներն ու ազատությունները դիտարկում են, որպես միանգամայն համարժեք իրավական եզրույթներ` այդ թվում դրանց պաշտպանության տեսանկյունից:

Ինչևէ, Օրենքի 15-րդ հոդվածով խոսք է գնում «իր և իր անդամների իրավունք­ների և օրինական շահերի» պաշտպանության մասին, ինչը ՀՀ սահմանադրական դատարանի 2010թ. սեպտեմբերի 7-ի թիվ ՍԴՈ-906 որոշման համաձայն, բնավ չի բացա­ռում, որպեսզի համապատասխան իրավական կարգավորումների առկայութ­յան դեպքում (դրանց կանդրադառնանք ստորև), իրավական շահագրգռվածություն ունե­ցող հասարակական կազմակերպությունը ևս իրավասու լինի պաշտպանելու այլոց իրավունքներն ու ազատությունները:

Սակայն առայժմ վերլուծենք հիշյալ նորմը բացառապես Օրենքի դրույթների համադրման մեթոդաբանությամբ: Անդրադառնալով նշված 15-րդ հոդվածի 1-ին մա­սի 3-րդ կետին՝ նկատենք, որ գրեթե առանց վերապահման, այն անհիմն դիրքո­րո­շումն է գերիշխում, ըստ որի Օրենքը գոնե խմբագրական կտրվածքով բացա­ռում է այլոց իրավունքների պաշտպանությունը, ուրիշ բան, որ ՀՀ սահմանադրական դա­տա­րանը գտել է, որ այդպիսի բացառություն պարզապես չի կարող լինել:

Նկատենք սակայն, որ Օրենքի մեկ այլ` 3-րդ հոդվածի 1-ին մասը բոլորովին այլ կերպ է ամրագրում հասարակական կազմակերպության կարգավիճակը. «Հաuարա­կա­կան կազմակերպությունը (այuուհետ` կազմակերպություն) շահույթ  uտանալու նպա­տակ չհետապնդող և uտացված շահույթը մաuնակիցների միջև չբաշխող  (ոչ առևտրային) կազմակերպության` հաuարակական միավորման, տեuակ է, որում  իրենց շահերի ընդհանրության հիման վրա, oրենքով uահմանված կարգով, միավոր­վել են ֆիզիկական անձինք` Հայաuտանի Հանրապետության քաղաքացիները, oտար­երկրյա քաղաքացիները, քաղաքացիություն չունեցող անձինք` իրենց ոչ կրոնական հոգևոր կամ ոչ նյութական այլ պահանջմունքները բավարարելու, իրենց և այլոց իրա­վունքները և շահերը պաշտպանելու (ընդգծումը մերն է), հաuարակությանը, նրա առան­ձին խմբերին նյութական և ոչ նյութական աջակցություն ապահովելու, հանրo­գուտ այլ գործունեություն իրականացնելու նպատակներով»:

Այս առնչությամբ նպատակահարմար ենք համարում ներկայացնել որոշ  պարզաբանումներ`

1) նախ, «իրենց և այլոց» արտահայտությունում «և» շաղկապն այս դեպքում ունի հստակ իրավական նշանակություն: Մասնավորապես, «Իրավական ակտերի մասին» ՀՀ օրենքի 45-րդ հոդվածի 10-րդ մասի համաձայն. «Այն պայմանների թվարկման ժամանակ, երբ բոլոր թվարկված պայմանների առկայությունը պարտա­դիր է, չի կարող կիրառվել «կամ» շաղկապը: Այս դեպքում պետք է կիրառվեն «և» կամ «ու» շաղկապները»: Ասվածից բխում է, որ հասարակական կազմակերպության կար­գավիճակը կարող է լինել լիարժեք և համապատասխանել Օրենքով ամրագրված պա-հանջներին միայն երկու պայմանների միաժամանակյա առկայությամբ, երբ վերջինս իրավասու է պաշտպանելու ինչպես իր, այնպես էլ` այլոց իրավունքներն ու օրի­նական շահերը,

2) եթե անգամ առաջ կքաշվի տեսակետ, ըստ որի Օրենքը բովանդակում է միմյանց հակասող դրույթներ, ինչում իրավամբ համամիտ չէ ՀՀ սահմանադրական դատարանը, ապա դարձյալ որևէ խնդիր չկա. վերջին հաշվով, «Իրավական ակտերի մասին» ՀՀ օրենքը բովանդակում է հստակ կարգավորումներ այն դեպքերի առնչությամբ, երբ առկա է նշված բնույթի հակասություն: Այսպես. «Հավաuար իրա­վա­բանական ուժ ունեցող նորմատիվ իրավական ակտերի կամ նույն իրավական ակ­տի տարբեր մաuերի միջև հակաuության դեպքում (ընդգծումը մերն է) պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինները ֆիզիկական ու իրավաբանական ան­ձանց հետ հարաբերություններում պետք է կիրառեն ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց համար նախընտրելի նորմատիվ իրավական ակտը կամ դրա մաuը»:

Նկատենք, որ խնդրին վերաբերող դատական ակտերում հղում է կատարվում վերը նշված երկու հոդվածների վրա, սակայն արդյունքում մեկնաբանվում է միայն 15-րդ հոդվածի 1-ին մասի 3-րդ կետը,

3) «հանրօգուտ գործունեություն» իրականացնելու համար կոչված իրավունքի սուբյեկտը չի կարող սահմանափակվել սոսկ իր և իր անդամների իրավունքների պաշտպանության խնդրով:

Սակայն առավել հակված ենք եզրակացնելու, որ հիշյալ հոդվածների միջև չկա հակասություն, պարզապես դրանք փոխլրացնում են միմյանց, քանզի 15-րդ հոդվածով իրավունքներ սահմանելու իրավական հնարավորությունները սպառիչ չեն: Այս դեպքում, պարզապես մտահոգողն այն է, որ հասարակական կազմակեր­պութ­յունների դատավարական իրավասուբյեկտության հարցի կարգավորումն ըն­թացել է, մեր կարծիքով, պարզունակ և վերացական իրավական պատկերա­ցում­ներով: Մասնավորապես, այն նույնացվել է այլոց իրավունքների պաշտպանության հետ, ինչը, ինչպես արդեն նկատեցինք, չափազանց տարողունակ և բազմանիստ իրավական ինստիտուտ է և այն չի կարող համարժեք ու բավարար խորությամբ ըն­կալ­վել սոսկ «այլոց իրավունքների պաշտպանության» արտահայտության միջո­ցով:

Իրավական հիմքերի համակարգում, բնականաբար, առանցքային տեղ ունեն Սահմանադրության նորմերը, սակայն այս դեպքում հարկ է, ինչպես արդեն նշեցինք, ելակետ ընդունել այն, որ հասարակական կազմակերպությունների կողմից դատա­րան դիմելու իրավունքի սահմանադրական հիմքերը չեն կարող սահմանափակվել սոսկ Սահմանադրության 18-րդ և 19-րդ հոդվածներով. դրանք առավել համար­ժե­քորեն բացահայտված են Սահմանադրական դատարանի վերը նշված որոշմամբ: Ինչ վերաբերում է միջազգային իրավունքի նորմերին ու միջազգային դատական ատյան­ների նախադեպային դատական ակտերին, դրանց դեռ կանդրադառնանք:

 

Հասարակական կազմակերպությունների դատավարական իրավասուբ­յեկ­տութ­յան վերաբերյալ ՀՀ օրենսդրության սահմանադրականությունը և դատական պրակ­տիկան

Դեռևս Օրհուսի կոն­վենցիայում ամրագրված պարտավորությունների՝ ՀՀ Սահ­մանադրությանը հա­մա­պատասխանության հարցը որոշելու վերաբերյալ գոր­ծով, ՀՀ սահմանադրական դատարանն իր՝ 2000թ. դեկտեմբերի 26-ի թիվ ՍԴՈ-269 որոշ­ման 2-րդ կետում ամ­րա­գրել է, որ Կոնվենցիայով Հայաստանի Հանրա­պե­տութ­յունը ստանձնել է մի շարք պար­տա­վո­րութ­յուններ, այդ թվում. «ներպետական օրենս­դրության շրջանակներում ապա­­հովել արդարադատական համակարգի կամ ան­կախ և անաչառ մարմնի մի­ջո­ցով կոնվենցիայով նախատեսված անձանց խախտ­ված իրա­վունքների վերա­կանգնման առավելագույնս հեշտացված հնարա­վորություն, ընդհուպ` արդարա­դա­տութ­յան մատչելիության ֆի­նան­սական կամ այլ խոչընդոտ­ների վերացման կամ նվա­զեցման համապատասխան հա­մա­կարգի ստեղծումը»: Ուշա­դրության է արժանի վերը նշված որոշման 3-րդ կետում տեղ գտած այն ձևա­կեր­պումը, համաձայն որի՝ Կոն­վենցիայում ամրագրված պարտավո­րութ­յուն­ները կոչված են ապահովելու նաև ան­ձի խախտված իրավունք­ների, ազա­տութ­յունների դատական պաշտ­­պա­նութ­յան և այդ նպատակով անհրաժեշտ իրավա­բա­նական օգնություն ստա­նա­լու իրա­վուն­քի իրականացումը:

Կապված Թեղուտի հանքավայրերի առնչությամբ կայացված դատա­կան ակ­տե­րում Հայաստանի Հանրապետության վարչական դատավարության օրենսգրքի (28.11.2007թ.) 3-րդ հոդվածի առաջին մասի առաջին կետի` «խախտվել է» բառից հե­տո «նրա» արտահայտության` սահմանադրականության հարցի հետ, ՀՀ սահմա­նա­դրական դատարանի 2010թ. սեպտեմբերի 7-ի թիվ 906 որոշմամբ անհրաժեշ­տութ­յուն առաջացավ արմատապես անդրադառնալու հասարակական կազմա­կեր­պութ­յուն­նե­րի դատավարական իրավասուբյեկտության խնդրին: Մասնա­վորա­պես, վեր­լու­ծելով վի­ճարկվող նորմը և այն համադրելով Սահմանադրության 18-րդ հոդվածի դրույթ­ների հետ, սահմանադրական դատարանը գտել է, որ այդ նորմը համա­պատաս­խանում է Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությանը` նշված որոշման մեջ արտահայտված իրավական դիրքորոշումների շրջանակներում:

Առաջ անցնելով, նկատենք, որ Սահմանադրական դատարանը հանգել է այն իրավաչափ եզրակացությանը, որ ինչպես «Հասարակական կազմակերպությունների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի 15-րդ, այնպես էլ Հայաստանի Հան­րապետության վարչական դատավարության օրենսգրքի (28.11.2007թ.) 3-րդ հոդ­վածների վիճարկվող նորմերը չեն բացառում հասարակական կազմակեր­պութ­յուն­ների կողմից համապատասխան իրավական շահագրգռվածության պայման­ներում այլոց իրավունքները պաշտպանելը` «actio popularis» սկզբունքով: Ընդ որում, ըստ հիշյալ որոշման, այդպիսի եզրահանգման համար հիմք են հանդիսանում Սահ­մա­նադրության 18-րդ և 19-րդ հոդվածներում ամրագրված դրույթները, որոնք ևս չեն բա­ցառում «ուրիշի խախտված իրավունքների պաշտպանության նկատառումներով դատարան դիմելու հնարավորությունը»:

Վերևում մենք անդրադարձանք այն հարցադրմանը, որ Սահմանադրական դա­տարանի որոշմամբ նաև հիմնավորվել է այն, թե ինչ իրավական չափանիշներով է թե­լադրված կոնկրետ հասարակական կազմակերպությունների կողմից այլոց իրա­վունք­ների պաշտպանությամբ դատարան դիմելու իրավունքը: Զեկույցի այս հատվածում նպատակահարմար ենք համարում ներկայացնել Սահմանադրական դատարանի պատճառաբանությունները, որոնք, ըստ մեզ, իրավական մեծ արժեք ունեն: Այսպես, ըստ հիշյալ որոշման. «Քաղաքացիական հասարակության բաղա­դրա­տարր հանդիսացող սոցիալական կառուցակարգերի շրջանակում ուրույն տեղ են զբա­ղեցնում հասարակական կազմակերպությունները: Վերջիններիս դերն ինքնա­նպատակ չէ, քանի որ, նախ` միավորումների գործունեությունը նախատեսված է Սահ­մանադրությամբ և Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտ­պանության մասին եվրոպական կոնվենցիայով, երկրորդ` հասարակական կազ­մակերպություններն ունեն կոլեկտիվների և անհատների մասնավոր շահերի և պա­հանջմունքների իրացմանը, այդ թվում` հանրային կառավարմանը մասնակցելու գոր­ծառույթ, երրորդ` հասարակական կազմակերպությունների միջոցով է, որ հասա­րա­կությունը հնարավորություն է ստանում հասարակական հսկողություն և վերա­հսկո­ղություն սահմանել պետական կառավարման և տեղական ինքնակառավարման նկատմամբ»:

2011թ. հունիսի 29-ից հուլիսի 1-ը Քիշնևում տեղի է ունեցել Օրհուսի կոն­վեն­ցիայի գերագույն մարմնի՝ Կոնվենցիայի կողմ հանդիսացող երկրների ներկա­յա­ցու­ցիչների հանդիպումը, որի ընթաց­քում կողմերը հաստատել են 17.10.2010թ. թիվ ACCC/C/2009/43 հաղորդման առնչութ­յամբ Կոնվենցիայի Համապատասխանության կո­միտեի եզրակացության և առաջար­կութ­­յունների նախագիծը: Պահանջների չկա­տարման վե­րա­բերյալ Կոմիտեի հիմնական եզ­րա­կա­ցութ­յուններում, մասնա­վո­րա­պես, նշված է. «Ի գիտություն ըն­դունելով III/6b որոշման իրագործման ուղղությամբ Մասնակից պե­տության կող­մից շարու­նա­կաբար գործադրվող ջանքերը՝ Կոմիտեն, այնուա­մե­նայնիվ, գտնում է, որ Հայաստանի օրենսդրության և պրակտիկայի մեջ դեռևս առկա են թերություններ, որոնց պատ­ճա­ռով Մասնակից պետությունը սույն գործով չի կատարել Կոնվենցիայի 3-րդ հոդվածի 1-ին կետի պահանջը, ինչպես նաև Կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 2-րդ, 4-րդ և 9-րդ կետերի պահանջները»[7]:

Վերը նշված հաղորդման առնչութ­յամբ, Կոմիտեն արձանագրել է. «Թեղուտի հանքի շահագործման լիցենզիա ստանալու ընթացքում թույլ են տրվել Կոն­վենցիայի, այսինքն` ՀՀ իրա­վա­կան համակարգի բաղկացուցիչ մաս կազմող ակ­տի խախ­տում­ներ: Անհրաժեշտ ենք հա­մարում առանձնահատուկ կերպով շեշտել նաև, որ Կոն­վեն­ցիայի Կողմերի որո­շումը ունի բարձր իրավաբանական ուժ եւ պար­տա­դիր է կա­տար­ման պետության կող­մից: Հաշվի առնելով ՀՀ իրավական համա­կար­գում միջազգային պայ­մանագրի (Կոն­վենցիայի) իրավական կարգավիճակի և անմի­ջա­կան կիրառե­լիութ­յան պայ­մա­նը՝ գտնում ենք, որ պետության միջազգային պար­տա­վորություն­ներից է բխում ոչ միայն Կոնվենցիայի Համապատասխանության կո­միտեի առաջար­կութ­յունների կա­տա­րումը, այլև Կոնվենցիայի խախտման հետևանք­նե­րի վերացումը և մինչև իրա­վա­խախ­տումը եղած վիճակի վերականգնումը (resti­tu­tion in integrum)»:

2013 թվականի ամռանը ՄԱԿ-ի Եվրոպական տնտեսական հանձ­նա­ժողովի կազմում գործող Օրհուսի կոնվենցիայի համապատասխանության կոմիտեն հա­մապատասխան որոշմամբ արձանագրել է, որ Թեղուտի հանքավայրի շահա­գործ­մանն առնչվող վարչական ակտերը վիճարկող՝ «Էկոդար» բնապահպանական հա­սարակական կազմակերպության ներկայացրած դատական հայցը վարույթ չընդու­նե­լով, խախտվել են Օրհուսի կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի 2-րդ կետի պահանջները: Միա­ժամանակ, Կոմիտեն ՀՀ կառավարությանն առա­ջար­կել է փոփոխություններ կա­տարել, մասնավորապես՝ «Հասարակական կազ­մա­կեր­պութ­յունների մա­սին» ՀՀ օրեն­քում և ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքում՝ հստակորեն ամ­րա­գրելով հա­սարակական կազմակերպությունների՝ վարչական մար­­մինների գործո­ղութ­յուն­ները դատական կարգով վիճարկելու իրավունքը, ինչպես նաև դատական ծառայող­ների շրջանում անցկացնել դասընթացներ, որպեսզի նրանք ներպետական իրա­վա­կան ակտերը մեկնաբանեն Օրհուսի կոնվենցիային հա­մա­հունչ[8]:

2014 թվականի ամռանը Նիդեռլանդների Մաաստրիխտ քա­ղա­քում տեղի է ունեցել Օրհուսի կոնվենցիայի անդամ-պետությունների ներկա­յա­ցու­ցիչ­ների հինգ­երորդ հանդիպումը, որի ըն­թաց­քում հաստատվել է Համա­պա­տաս­խա­նության կո­մի­տեի՝ 2013 թվականի վերոնշյալ որո­շումը՝ արձանագրելով, որ Թեղուտի հանքավայրի շա­հագործման օրի­նա­կանությունը վի­ճարկող հայցով հասարակական միա­վորում­նե­րին դատարան դի­մելու իրավունքից զրկելով՝ Հայաստանի կառա­վա­րութ­յունը խախ­տել է Օրհուսի կոն­վենցիայով ամրա­գրված՝ հասա­րա­կա­կան միա­վո­րում­ների՝ հան­րա­յին շահերի պաշտ­­պանության հայցով դատարան դիմելու իրա­վուն­քը[9]:

2013թ. դեկտեմբերի 5-ին ընդունված ՀՀ վարչական դա­տա­վարության օրենսգրքի 3-րդ հոդվածի 1-ին մա­սի համաձայն՝ յուրաքանչյուր ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձ սույն օրենսգրքով սահմանված կարգով իրա­վունք ունի դիմելու վարչական դատարան, եթե համարում է, որ պետական կամ տե­ղական ինք­նա­կառավարման մարմնի կամ դրա պաշ­տոնատար անձի վարչական ակ­տով, գոր­ծո­ղությամբ կամ անգործությամբ խախտ­­վել են կամ անմիջականորեն կարող են խախտվել նրա՝ ՀՀ Սահմանադրությամբ, միջազգային պայմանագրերով, օրենքներով կամ այլ իրավական ակ-տերով ամրագրված իրավունքները և ազատությունները... Այս առումով, կա­րելի է փաստել, որ ՀՀ վարչական դատավարության նոր օրենսգրքում տեղ գտել նույնական դրույթներ, ինչպիսիք կային դրան նախորդող 2007թ. նոյեմբերի 27-ին ընդունված օրենսգրքում:

Խնդրո առարկայի հետ կապված, ՀՀ վարչական դատարանի վճռում նշված է. «Վարչական արդարադատությունը կրում է հասցեավորված բնույթ: Այսինքն՝ անձը ցանկացած կամ վերացական պահանջներով դատական պաշտ­պա­նութ­յան դիմել չի կարող, այլ նա կարող է դիմել դատարան, երբ հանդիսանում է շա­հա­գրգիռ անձ, այսինքն՝ վարչական մարմնի կողմից խախտվել են անձի հանրային սուբյեկտիվ իրավունքները: Վարչական դատավարությունն առաջին հերթին ծառա­յում է մարդու և քաղաքացու իրավունքների, անձնական շահերի պաշտպանությանը: Դա նշանա­կում է, որ վարչական արդարադատություն կարող է հայցել միայն այն ան­ձը (ֆիզի­կական կամ իրավաբանական), որը գտնում է, որ վարչարարությամբ իր իրա­վունք­ները կամ շահերն անմիջականորեն շոշափվել են: Անձինք չեն կարող դա­տա­րանում հայցել անձամբ իրենց չվերաբերող որևէ վարչարարության ստուգում միայն այն պատճառով, որ նրանք ընդհանրապես շահագրգռված են վարչական մար­մին­ների իրավաչափ գործունեության մեջ»[10]:

Հղում կատարելով ՀՀ սահ­մանադրական դա­տա­րանի 2000 թվականի դեկ­տեմ­բերի 26-ի թիվ ՍԴՈ-269 որոշ­մանը՝ ՀՀ վարչական դա­տարանն արձանագրել է. «որոշմամբ մեկ անգամ ևս փաստվում է, որ Օրհուսի կոն­վեն­ցիան հասարակական կազ­մակերպություններին ուղղակի դատավարական իրա­վա­սուբյեկտությամբ չի օժտում: Ավելին, նշված կոնվենցիայից նման պարտավո­րութ­յուն ուղղակի չի բխում, քան­­զի պետությունը պետք է «ներպետական oրենսդրության շրջանակներում ապա­հո­վի արդարադատական համակարգի կամ անկախ և անաչառ մարմնի միջոցով կոն­վեն­ցիայով նախատեսված անձանց խախտված իրավունքների վերականգնման առա­վե­լագույնu հեշտացված հնարավորություն»: Նման իրավասուբյեկտներ ՀՀ վար­չա­կան դատավարության օրենսգրքով արդեն իսկ սահմանված են, ինչը հնարա­վո­րութ­յուն է տալիս իրականացնել անձանց խախտված իրավունքների լիակատար պաշտ­պա­նություն, որոնց թվում, սակայն, հասարակական կազմակերպությունները նե­րառ­ված չեն»[11]: Այդ առումով, հարց է ծագում՝ կարո՞ղ էր, արդյոք, վարչական դատարանն այն դեպքում, երբ քննարկվող հարցադրումները դեռևս չեն ստացել լիարժեք իրա­վա­կան կարգավորում, ըստ էության, քննել վարչական գործն ու կայացնել դատական ակտ: Դատելով կոնկրետ դատական ակտից՝ դատարանը նախապատվությունը տվել է այն տարբերակին, ըստ որի գործող օրենսդրությունը բացառում է հա­սարակական կազ­մա­կերպությունների կողմից այլոց իրավունքների դատական պաշտպանության հնա­րավորությունը՝ մերժելով կազմակերպության հայցը[12]:

Վերոնշյալի կապակցությամբ, ՀՀ դատարանների նա­խա­գահների խորհուրդն արձանագրել է. «Քանի որ ՀՀ վարչական դատավա­րութ­յան oրենսգիրքն[13] առաջին հեր­թին հնարավորություն է ըն­ձեռում հայց ներկայացնելու միայն այն ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց, որոնց իրավունքները և շահերը խախտվել են, և նման հնա­րավորություն չի ընձեռում յու­­րաքանչյուր անձի՝ հան­րութ­յան շահերը պաշտ­պա­նելու համար, այսինքն՝ չի թույլա­­տրում իրականացնել իրա­վա­չափության լոկ oբյեկ­տիվ վերահսկողություն, ապա ՀՀ վարչական դատավարության oրենսգրքի 3-րդ հոդ­վածի 1-ին մասի հա­մա­ձայն՝ հայց ներկայացնելու համար պետք է առկա լինի ոչ միայն վարչական մար­մին­ների ոչ իրավաչափ որոշում, գործողություն կամ անգոր­ծություն, այլ նաև ան­­ձանց իրա­վունքների խախտում: «Ժողովրդա­վա­րություն՝ իրա­վունքի միջոցով» եվրո­պա­կան հանձնաժողովը (Վենետիկի հանձ­նա­ժողովը) խնդրո առար­կայի վե­րաբերյալ ունի հետևյալ դիրքորոշումը. «Առաջնային է, որ յուրա­քան­չյուր ոք իրա­վունք ունենա վիճարկելու որոշումն այն հիմքով, որ այն խախտում է իր իրա­վունք­ները: Սակայն, եթե որոշումն անմիջականորեն չի խախտել անձի իրա­վունք­ները, ապա վիճարկման հնարավորության ընձեռումը ներպետական oրենս­դրութ­յան կարգավորման խնդիր է»:

Ակնհայտ է, որ հայցադիմումը վարույթ ընդունելու փուլում դատարանը պետք է գնահատի հայցի թույլատրելիությունը, մասնավորապես, առկա չեն արդյոք հայ­ցա­դիմումը վերադարձնելու կամ հայցադիմումի ընդունումը մերժելու հիմքեր: Հայ­ցա­դիմումի թույլատրելիությունը համաձայն վարչական դատավարության օրենս­գրքի կա­նոնակարգումների գնահատվում է հայցադիմումը վարույթ ընդունելու փու­լում: Հարկ է նկատել, որ համաձայն ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 79-րդ հոդվածի 1-ին մասի 4-րդ կետի հայցադիմումի ընդունումը մերժվում է, եթե այն ներկայացվել է դրա իրավունքն ակնհայտորեն չունեցող անձի կողմից: Այսինքն, երբ ներկայացված հայցադիմումից (որին ներկայացվող պահանջները սահմանված են ՀՀ ՎԴՕ 72-րդ հոդվածում և դրանց չպահպանելը հիմք է հայցադիմումը վե­րա­դարձ­նելու համար) և դրան կից փաստաթղթերից ակնհայտ է (բավարար է նման հետևության համար), որ հայցադիմում ներկայացրած անձը չի հանդիսանում շա­հա­գրգիռ անձ: Եթե հայցադիմումը վարույթ ընդունելիս առկա չէ «ակնհայտություն», ապա հայցա­դի­մումը ընդունվում է վարույթ և հարցի հետագա պարզաբանումը իրա­կա­նացվում է դատական քննության ընթացքում:

Հարկ է նկատել, որ ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 125-րդ հոդ­վածի համաձայն՝ հայցադիմումի ընդունումը մերժելու մասին որոշումը ենթակա է բո­ղո­քարկման, ինչի պարագայում կողմը չի զրկվում արդար դատաքննության իր իրա­վունքից, քանզի, եթե համարում է, որ ինքը հանդիսանում է շահագրգիռ անձ, ապա կարող է ներկայացնել լրացուցիչ հիմնավորումներ, բողոքի փաստարկներ և այլն:

Ինչ վերաբերում է դիմողի՝ նյութական իրավունքի խախտման առկայության կամ բացակայության հարցի գնահատմանը հայցադիմումը վարույթ ընդունելու փու­լում, ապա ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 79-րդ հոդվածի 1-ին մասի 4-րդ կետը ոչ միայն իրավունք է տալիս, այլև պարտավորեցնում է դա­տա­րանին հայցա­դի­մումը վարույթ ընդունելու փուլում ուսումնասիրելու և գնահատելու նաև այն հար­ցը, թե հայցադիմում ներկայացրած անձը դրա իրավունքն ակնհայ­տո­րեն ունի, թե՝ ոչ և եթե հայցադիմում ներկայացնելու իրավունք չունենալն ակնհայտ է, ապա դատա­րանի պարտականությունն է մերժել հայցադիմումի ընդու­նու­մը:

ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի 79-րդ հոդվածի 1-ին մասի 4-րդ կետի հիմքով հայցադիմումի ընդունումը մերժելու մասին որոշումների կայացումը բխում է դատավարական օրենսդրության կանոնակարգումներից և նման որո­շում­ների կայացումը չի կարող որակվել որպես անձի արդար դատաքննության իրա­վուն­քի խախտում[14]:

ՀՀ քաղա­քա­ցիական դատավարության օրենսգրքի 2-րդ հոդվածի 1-ին մասի[15] սահմանադ­րակա­նութ­յան հարցի վերաբերյալ ՀՀ սահմանադրական դատարանը իր՝ 04.04.2008 թվա­կանի ՍԴՈ-747 որոշման 7-րդ կետում, անդրադառնալով ՀՀ Սահ­մ­ա­նադրության 19-րդ հոդվածի առաջին պարբերության դրույթների մեկնաբանությանը, ամրագրել է հե­տև­յալը. «Համաձայն ՀՀ Սահմանադրության 19-րդ հոդվածի՝ անձի դա­տական պաշտ­պա­նության իրավունքի իրացման անհրաժեշտություն ծագում է այն դեպքում, երբ նա խնդիր ունի վերականգնելու իր ենթադրյալ խախտված իրա­վունք­ները: Սահմանադ­րա­կան այս դրույթի հիմքում ընկած է այն տրամա­բա­նութ­յունը, որ յուրաքանչյուր դեպքում անձն իր՝ դատարան դիմելու իրավունքը կարող է իրացնել միայն այն դեպ­քում, երբ տվյալ գործի առնչությամբ ունի իրավական շահագրգռվածություն: Սահմա­նադ­րական այս դրույթին համահունչ՝ ՀՀ քաղաքա­ցիական դատավարության օրենս­գր­քի վիճարկվող 2-րդ հոդվածի 1-ին մասը դատա­րան դիմելու իրավունքը վերապա­հել է շահագրգիռ անձին, այն է՝ անձին, ում իրավունքները ենթադրաբար խախտվել են»:

Հիմք ընդունելով ՀՀ Սահմանադրության 18 և 19-րդ հոդվածները, Մարդու իրա­վունք­ների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 1-ին մասը[16], ՀՀ Սահմանադրության 19-րդ հոդվածի առաջին մասով ամրագրված դրույթների վերաբերյալ ՀՀ սահմանադրական դատա-րա­նի՝ 04.04.2008 թվականի ՍԴՈ-747 որոշման 7-րդ կետում ամրագրված իրավական դիրքորոշումները՝ ՀՀ սահմանադրական դատարանը 2010 թվականի սեպ­տեմբերի 7-ի իր ՍԴՈ-906 որոշման մեջ արձանագրել է. «ՀՀ Սահմանադրության 18 և 19-րդ հոդ­ված­ներին, Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտ­պանութ­յան մասին եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 1-ին մասին համահունչ ՀՀ օրենս­դրությունը հիմնված է այն տրամաբանության վրա, որ խախտված իրավունք­նե­րի պաշտպանության արդյունավետությունը, ի թիվս այլոց, ներառում է անմիջա­կա­նորեն դատարան դիմելու իրավունքը այն անձանց կողմից, որոնց իրավունքները խախտվել են» (5-րդ կետ):

Միաժամանակ, ՀՀ Սահմանադրության 18 և 19-րդ հոդվածները, Մարդու իրա­վունք­ների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին եվրոպական կոն­վենցիայի 6-րդ հոդվածի 1-ին մասը չեն բացառում այլ անձանց կողմից ուրիշի խախտված իրավունքների պաշտպանության նկատառումներով դատարան դիմելու հնա­րավորությունը, ինչի դրսևորման տարբեր ձևեր են նախատեսված ՀՀ օրենս­դրութ­յամբ:

«Ուրիշի փոխարեն դատարան դիմելու իրավունքը գործում է սահմանափակ դեպքերում, նախատեսված է այն իրավիճակների համար, երբ այն անձը, որի իրա-վունքները խախտվել են կամ կարող են խախտվել, օբյեկտիվ պատճառներով չի կա-րող անմիջականորեն դիմել դատարան (օրինակ՝ անգործունակ կամ սահմանափակ գործունակ լինելը), կամ օրենսդիրը, հետապնդելով իրավաչափ նպատակ, այլ անձի կամ անձանց, հանրության խախտված իրավունքների պաշտպանությունը կանոնա­կար­գում է հանրային գործառույթի և հանրային շահերի համատեքստում (օրինակ՝ հանցագործությունների կամ համայնքի սեփականության իրավունքի խախտման դեպ­քում): Բոլոր դեպքերում, ընդհանուր կանոնն այն է, որ դատարան դիմելու իրա­վունքը վերապահված է կոնկրետ այն անձին, ում իրավունքները խախտվել են կամ առկա է նրա իրավունքների խախտման վտանգ: Բացառիկ կանոն է ուրիշի խախտ­ված իրավունքների համար դատարան դիմելու իրավունքը, որի իրացման դեպքերի և կարգի սահմանումը բացառապես օրենսդիր մարմնի իրավասության հարց է:

ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգրքի ուսումնասիրությունը ցույց է տա-լիս, որ վերջինս և, մասնավորապես, դրա 3-րդ հոդվածը շահագրգիռ հասարակական կազմակերպությունների առնչությամբ չի սահմանել ուրիշի խախտված իրավունք­նե­րի համար դատարան դիմելու իրավունքի իրացման դեպքերը և կարգը (6-րդ կետ):

Հաշվի առնելով հասարակական կազմակերպությունների դերը պետության և քաղաքացիական հասարակության կյանքում, առաջնորդվելով վերջիններիս գործու-նեության արդյունավետության բարձրացման նկատառումներով՝ սահմանադրական դատարանը գտել է, որ ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգիրքը շահագրգիռ (կանոնադրական համապատասխան իրավասությամբ օժտված) հասարակական կազմակերպությունների համար, որպես իրավաբանական անձ, կարող է սահմանել տվյալ ոլորտում անձանց խախտված իրավունքների համար դատարան դիմելու իրավունքի իրացման դեպքերը և կարգը՝ հաշվի առնելով actio popularis բողոքների ինստիտուտի առնչությամբ եվրոպական ներկա զարգացումների միտումները: Նման իրավակարգավորումը կնպաստեր ոչ միայն խախտված իրավունքների և օրինական շահերի պաշտպանության, այդ թվում՝ դատական պաշտպանության արդյունավե-տությանը, այլև կբարձրացներ քաղաքացիական հասարակության բաղադրատարր հանդիսացող հասարակական կազմակերպությունների դերը: Ընդ որում, ուրիշի խախտված իրավունքների համար դատարան կամ այլ մարմիններին ու պաշտոնա-տար անձանց դիմելու իրավունքի իրացման դեպքերը և կարգը սահմանելիս, հարկ կլինի հաշվի առնել միայն այն հասարակական կազմակերպություններին, որոնց նպատակներից են կոլեկտիվ կամ համայնքային կոնկրետ շահերի պաշտպանութ­յունը: Այս դիրքորոշումը համահունչ է նաև «Հասարակական կազմակեր­պութ­յուն­ների մասին» ՀՀ օրենքի 15-րդ հոդվածի 1-ին մասի 3-րդ կետին, որի համաձայն՝ կազմակերպությունն իր կանոնադրությամբ նախատեսված նպատակներն իրակա­նաց­նելու համար իրավունք ունի օրենքով սահմանված կարգով ներկայացնել ու պաշտ­պանել իր և իր անդամների իրավունքները և օրինական շահերն այլ կազմա­կեր­պություններում, դատարանում, պետական կառավարման և տեղական ինքնա­կա­­ռավարման մարմիններում:

Վարչական դատավարությունում այլոց իրավունքների պաշտպանությամբ դա­տարան դիմելու իրավունքի («Actio popularis») առնչությամբ միջազգային փորձի ուսումնասիրության արդյունքները վկայում են, որ, որպես կանոն, եվրոպական երկր­ներում այս ինստիտուտն իր դասական իմաստով և լրիվ ծավալով կիրառություն չունի: ...Բոլոր դեպքերում հիմնական մոտեցումն այն է, որ առանց իրավական շահի actio popularis-ը պետք է բացառվի:

ՀՀ սահմանադրական դատարանն արձանագրել է. «քաղաքացիական հասա­րա­կութ­յունում հասարակական կազմակերպությունների գործառույթների իրակա­նաց­­ման, ինչպես նաև հասարակական կազմակերպությունների միջոցով պետական կառավարման և տեղական ինքնակառավարման նկատմամբ հասարակական վերա­հս­կողության արդյունավետության բարձրացման նկատառումներով հետագա օրենսդրական զարգացումները պետք է ընթանան վերոհիշյալ իրավական դիրքորո­շում­­ների հաշվառմամբ»[17]:

Վերոնշյալ հարցադրման համատեքստում, համառոտ դիտարկենք Սլովե­նիայում գործող սահմանադրական կարգավորումները: Սլովենիայի Սահմանա­դրութ­­յան 162-րդ հոդվածի համաձայն՝ յուրաքանչյուր ոք կարող է դիմել սահմանա­դրա­կան դատարան՝ սեփական իրավական շահագրգռվածության դրսևորման դեպ­քում: 1993 թվականին Սահմանադրական դատարանը մերժեց actio popularis-ի գաղա­փա­րը, որը ցանկացած անձի հնարավորություն էր ընձեռում դատարան ներկայացնել հայցադիմում՝ իրավունքի գերակայության պաշտպանության հիման վրա: Այդ կա­պակ­ցությամբ, դատարանի որոշման մեջ նշված է. «Իրավունքի գերակայության սկզ­բուն­քի սահմանադրականության, օրինականության և իրացման ապահովման հար­ցում ընդհանուր շահագրգռվածությունը բավարար չէ նախաձեռնության ներկա­յաց­ման՝ Սահմանադրությամբ կանխո­րոշ­ված պայմանների կատարման հա­մար, քանզի ցան­կացած անձ և ցանկացած առիթով կարող է այդչափ լայն մեկնա­բա­նել իրավական շահագրգռվածությունը, ինչի արդյունքում Սահմանադրության 162-րդ հոդվածի երկ­րորդ պարագրաֆի սահմանափակող նշանակությունը կկորչի: Այս­պի­սով, սահմա­նադ­րականության և օրինականության ապահովման հարցում պետք է ապացուցվի հենց նախաձեռնողի իրավական շահագրգռվածության, այլ ոչ ընդ­հա­նուր սո­ցիալական շահի առկայությունը»[18]:

Սակայն actio popularis-ի բացակայության դեպքում շրջակա միջավայրի հար­ցե­­րով Սահմանադրական դատարան դիմելու համար անհրաժեշտ էր գտնել իրա­վա­կան այլ հիմք: Այս կապակցությամբ, առաջ եկավ այն հարցը, թե արդյո՞ք կանոնա­դրութ­յունը որոշակիորեն կամ անուղղակի կերպով անձին օժտում է օրինական շա­հով: Սլովենիայի սահմանադրական դատարանը Սլովենիայի բնապահպանների ասո­ցիացիայի դիմումով locus standi վերապահեց ազգային ոչ կառավարական կազ­մա­կերպությանը և 25 ֆիզիկական անձանց[19]: Ոչ կառավարական կազ­մա­կեր­պութ­յանը locus standi վերապահվեց հիմնականում շնորհիվ այն բանի, որ ուժի մեջ մտավ «Շրջակա միջավայրի պահպանության մասին» 1993թ. ՀՀ օրենքը՝ նախատեսելով, որ շրջա­­կա միջավայրի պաշտպանությունը հանդիսանում է պարտավորություն ոչ կա­ռա­վարական այն կազմակերպությունների համար, որոնք զբաղվում են շրջակա մի­ջա­­վայրի պահպանության հարցերով[20]: Այսպիսով, դատարանը եկավ այն եզրահանգ­մա­նը, որ ոչ կա­ռա­վարական կազմակերպությունը կարող է հայցեր ներկայացնել՝ ել­նե­լով իր հայտարարած նպատակներից: Ֆիզիկական անձանց ևս վերապահվեց lo­cus standi: Սահմանադրական դատարանն առաջին անգամ ճանաչեց ֆիզիկական ան­ձի օրի­նական շահերը նման գործով՝ հիմնվելով Սահմանադրության 72-րդ հոդվածով ամ­րագրված առողջ շրջակա միջավայրի իրավունքի վրա: Դատարանը որոշեց, որ ֆի­զի­կական անձի շահերը չեն սահմանափակվում լոկ շրջակա միջավայրով, որում նա ապ­րում է: Ըստ էության, ոչ կառավարական կազմակերպությանը վերապահվող իրա­վունքը դատարանի կողմից վերափոխվեց արդարադատության մատչելիություն նա­խա­տեսող ընթացակարգային իրավունքի:

 

Օրհուսի կոնվենցիայում և միջազգային իրավական այլ փաստաթղթերում ամրա­գրված իրավակարգավորումները` «actio popularis» սկզբունքի առնչությամբ

Բնապահպանական հարցերով այլոց իրավունքների պաշտպանության հար­ցե­րով հասարակական կազմակերպությունների կողմից դատարան դիմելու իրա­վուն­քը, հաճախ ողջ ծավալով փոխկապակցվում է Օրհուսի կոնվենցիայի հետ: Սա­կայն այս դեպքում հարկ է ուշադրություն դարձնել այն կարևոր հանգամանքի վրա, որ Օրհուսի կոնվենցիան ոչ թե ամբողջովին վերաբերում է բնապահպանության բոլոր ոլորտ­ներին, այլ սոսկ դրա մի առանձին հատվածի:

Օրհուսի կոնվենցիայի «Արդարադատության մատչելիությունը» վերտա­ռութ­յամբ 9-րդ հոդվածը վերաբերում է միայն Կողմի իրավասու մարմինների կողմից կոնկրետ բնապահպանական հարցերով որոշումներ ընդունելիս հանրության մաս­նակ­ցությանն առնչվող դեպքերում ծագած վեճերին: Ըստ այդմ էլ, Օրհուսի կոնվեն­ցիայի 9-րդ հոդվածը հղում է կատարում 6-րդ հոդվածի վրա: Այսպես, 9-րդ հոդվածի հա­մաձայն, յուրաքանչյուր կողմ ազգային օրենսդրության շրջանակներում պարտա­վոր է ապահովել, որ շահագրգիռ հասարակայնության ներկայացուցիչները «ունենան հնարավորություն, ազգային օրենսդրությամբ նախատեսված դեպքերում և առանց ստորև բերված 3-րդ կետի կամ սույն Կոնվենցիայի այլ համապատասխան դրույթ­ների խախտման, դատարանում և (կամ) օրենքին համապատասխան ստեղծված ան­կախ և անկողմնակալ մարմնում` ընդունված որոշումների վերանայման հնա­րա­վո­րություն` 6-րդ հոդվածի դրույթների շրջանակներում ընդունված ցանկացած որոշ­ման, կատարված գործողության կամ անգործության օրինականությունը նյութական և ընթացակարգային իրավունքի տեսակետից վիճարկելու նպատակով»:

Այսպիսով, Օրհուսի Կոնվենցիան, որը բացառապես վերաբերում է շրջակա միջավայրի առնչությամբ տեղեկատվության մատչելիության, որոշումների ընդուն­ման գործընթացին հասարակայնության մասնակցության հարցերին, արդարա­դա­տության մատչելիությունը կարգավորում է բացառապես հիշյալ ոլորտների տե­սանկյունից: Սակայն առավել, քան տրամաբանական է, որ այն, ըստ էության, միան­գամայն իրավաչափ է համարում օբյեկտիվ իրավական շահագրգռվածության, կոնկ­րետ դեպքում հասարակական կազմակերպության դատավարական իրավասուբյեկ­տութ­յունը: Այս դեպքում խնդիրը սկզբունքային է. կարևորն այն չէ, թե կոնկրետ Օրհուսի կոնվենցիան որ առանձին դեպքերում է հնարավոր և իրավաչափ համարում հա­սա­րակական կազմակերպությունների դատավարական իրավասուբյեկ­տութ­յունը` իր կամ իր անդամների իրավունքներին և ազատություններին անմիջա­կա­նորեն չառնչվող պարագայում, կարևորն այն է, որ այդպիսի իրավասուբյեկտությունն ընդ­հանրապես իրավաչափ է համարվում:

Ավելին, խնդրին առնչվող մի շարք միջազգային իրավական փաստաթղթեր միանգամայն իրավաչափ են համարում հասարակական կազմակերպությունների` վերը նշված բնույթի դատավարական իրավասուբյեկտությունը և նպատակահարմար են համարել դրա ամրագրումն ազգային օրենսդրությամբ: Մասնավորապես, «Ժողո­վրդա­վարություն` իրավունքի միջոցով» եվրոպական հանձնաժողովը (Վենետիկի հանձնաժողով) արտահայտել է արդեն իսկ վերը մեջբերված հետևյալ դիրքորոշումը. «Առաջնային է, որ յուրաքանչյուր ոք իրավունք ունենա վիճարկելու որոշումն այն հիմքով, որ այն խախտում է իր իրավունքները: Սակայն, եթե որոշումն անմիջ­ա­կա­նորեն չի խախտել անձի իրավունքները, ապա վիճարկման հնարավորության ընձե­ռու­մը ներպետական օրենսդրության կարգավորման խնդիր է»:

Հասարակական կազմակերպությունների կամ այլ միավորումների կողմից կո-լեկտիվ իրավունքների և օրինական շահերի դատական պաշտպանության հարցերին է անդրադարձել Եվրոպայի խորհրդի նախարարների կոմիտեն, որի 2004 թվականի դեկտեմբերի 15-ի՝ «Վարչական ակտերի նկատմամբ դատական վերահսկողության մա­սին» (2004)20 հանձնարարականի համաձայն[21]՝ Եվրոպայի խորհրդի անդամ պե-տությունները խրախուսում են քննության առնել այն հարցը, թե արդյո՞ք դատական վերահսկողության մատչելիությունը պետք է երաշխավորվի նաև այն միավորում­նե­րի կամ այլ անձանց կամ մարմինների համար, որոնք իրավասու են պաշտպանել կո­լեկտիվ կամ համայնքային շահեր: Կոլեկտիվ կամ համայնքային շահերի պաշտ­պանության նպատակով, որոնք կարող են շոշափվել վարչական ակտերով, անդամ պե­տություններին հանձ­նա­րար­վում է քննության առնել միավորումների, կազմա­կեր­պությունների, լիազորված այլ ան­ձանց կողմից դատական քննություն նախաձեռնելու հնա­րավորության հարցը: Խոսքը վերաբերում է վարչական այն ակտերին, որոնք շո­շափում են ոչ թե մեկ անձի, այլ անձանց խմբի շահերը: Այնպիսի ակտերը, որոնք վե­րաբերում են, օրինակ, շրջակա մի­ջավայրին կամ սպառողների շահերին, կարող են ներ­կայացվել դատական վե­րա­նայման՝ առանց նրանց կողմից կոնկրետ անձի շա­հերի խախտումը մատ­նա­նշելու:

Յուրաքանչյուր պետություն իրավասու է ընդլայնել դա­տական քննություն նախաձեռնելու իրավունք ունեցող անձանց շրջանակը, և դրա­նում ներառել, օրինակ, երրորդ անձանց, որոնց շահերը շոշափվում են վարչական ակտով[22]:

Միաժամանակ, վերը նշված հանձնարարականը կիրառելի է բացառապես այն դեպքերի համար, երբ իրավունքները կամ շահերը շաշափվում են ուղղակիորեն: Դա նշանակում է, որ վարչական ակտի և համապատասխան իրավունքների ու շահերի միջև պետք է լինի ակնհայտ կապ: Եթե վիճարկվող ակտի և խախտված իրավունքի միջև կապն աննշան է և հեռակա, ապա սույն հանձնարարականը չի կիրառ­վում[23]:

Այս կապակցությամբ, ուշադրության են արժանի Մարդու իրավունքների եվրո­պա­կան դատարանի իրավական դիրքորոշումները մի շարք գործերով: Մինչ կոնկրետ գործերին անդրադառնալը, հարկ ենք համարում նշել, որ թեև Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին եվրոպա­կան կոնվենցիայում բնապահպանական իրավունքներին վերաբերող հոդված ուղղա­կիորեն նախատեսված չէ, սակայն դա չի խոչընդոտում վերջիններիս պաշտպանութ­յանը՝ սույն Կոնվենցիայի այլ հոդվածների շրջանակներում[24]: Այսպես, օրինակ, «Հեթ­թոնն և այլոք ընդդեմ Միացյալ Թագավորության» գործով Եվրոպական դատարանն արձանագրել է. «Կոնվենցիայում բացակայում է մաքուր և խաղաղ շրջա­կա միջա­վայրի իրավունքը երաշխավորող ուղղակի նորմը. սակայն եթե մարդը ուղ­ղակիորեն և լրջորեն տուժել է շրջակա միջավայրի աղմուկից կամ աղտոտումից, ապա գործը կարող է քննվել Կոնվենցիայի 8-րդ հոդվածին համապատասխան»[25]:

«Լոպեզ Օստրան ընդդեմ Իսպանիայի» գործով Եվրոպական դատարանն արձանագրել է. «Կոնվենցիայի 8-րդ հոդվածը կարող էր ներառել շրջակա միջավայրի ուժեղ աղտոտումից պաշտպանության իրավունքը, քանզի տվյալ խնդիրը կարող էր բացասաբար ազդել մարդու բարեկեցության վրա և խոչընդոտներ ստեղծել նրա կող-մից իր բնակարանը վայելելիս՝ դրանով իսկ բացասաբար ազդելով մարդկանց անձ-նական և ընտանեկան կյանքի վրա, սակայն լրջորեն չվտանգելով նրանց առողջությունը»[26]:

«Գերրան և այլոք ընդդեմ Իտալիայի» գործով, որը, ինչպես և վերը նշված գոր­ծը, վերաբերում էր շրջակա միջավայրի աղտոտմանը, Եվրոպական դատարանն ար­ձա­նագրել է. «Տոքսիկ նյութերի արտանետումների ուղղակի ազդեցությունը բողոքա­բեր­ների անձնական և ընտանեկան կյանքը հարգելու իրավունքի վրա ենթադրում է Կոն­վենցիայի 8-րդ հոդվածի կիրառելիություն»[27]:

Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանն իր նախադեպային մի շարք որոշումներում արձանագրել է, որ վեճը պետք է լինի իրական և իր բնույթով՝ լուրջ: Վեճը չի կարող կապված լինել անձի քաղաքացիական իրավունքների և պարտա­կա­նութ­յունների հետ աննշան կամ հեռակա կերպով, այլ հենց այդ իրավունքները և պար­տականությունները պետք է կազմեն հայցի առարկան, և վեճի հնարավոր լու­ծումը պետք է վճռական և ուղղակի նշանակություն և ազդեցություն ունենա պաշտ­պան­վող իրավունքների և ազատությունների վրա[28]:

Քննարկվող հարցադրման հետ կապված, օրինակ, Բալմեր-Շաֆրոտը և այլոք ընդդեմ Շվեյցարիայի գործով դատարանն արձանագրել է հետևյալը. «Դիմողները չեն ապացուցել ուղղակի կապի առկայությունն իրենց կողմից վիճարկվող՝ ատոմակա­յա­նի գործունեության պայմանների և իրենց ֆիզիկական անձեռնմխելիության պաշտ­պանության իրավունքի միջև, քանի որ նրանք ցույց չեն տվել, որ Մյուհլեբերգի ատոմակայանի գործունեությունը վտանգ է ներկայացնում իրենց համար անձնապես, որը ոչ միայն լուրջ է, այլև որոշակի և վերահաս: Այսպիսի հետևության բացակա­յութ­յան դեպքում բնակչության վրա այն միջոցների ազդեցությունը, որոնք կարող էին կարգ­ադրվել Դաշնային խորհրդի կողմից, տվյալ գործում մնում են վերացական: Հե­տևաբար, ո՛չ վտանգները, ո՛չ էլ պաշտպանության միջոցները ներկայացված չէին այն աստի­ճան հավանականությամբ, որ, Դատարանի նախադեպային իրավունքի իմաս­տով, լիցենզիայի գործողության ժամկետի երկարաձգման հարցի քննության արդ­յունքն ուղղակիորեն վճռորոշ դարձնեին այն իրավունքի համար, որի վրա հիմնվում էին դիմողները: Դատարանի կարծիքով, Դաշնային խորհրդի որոշման և դիմողների մատ­նանշած իրավունքի միջև եղած կապը շատ աննշան է և հեռավոր: Ուստի՝ Կոն­վեն­ցիայի 6-րդ հոդվածի 1-ին մասը տվյալ գործով կիրառելի չէ» (loc. cit., էջ 1359, կետ 40)[29]:

Դատարանն համանման դիրքորոշում է արտահայտել նաև Աթանասօղլուն և այլոք ընդդեմ Շվեյցարիայի գործով (06.04.2000թ.)[30]: Տվյալ դեպքում Կոնվենցիայի 13-րդ հոդվածի[31] վիճարկվող խախտման հետ կապված, Դատարանն արձանագրել է հե­տևյալը. «Կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 1-ին մասի առնչությամբ Դատարանը չպետք է ուսումնասիրի ներկա գործում հետագա, վերացական հարցն այն մասին, թե արդյոք Բեզնո II ատոմակայանի գործունեության արդյունքում 2-րդ և 8-րդ հոդված­նե­րի խախտման վերաբերյալ վիճարկելի գանգատի դեպքում Կառավա­րութ­յան կող­մից մատնանշված Քաղաքացիական օրենսգրքով նախատեսված հայցի հարուցումը կապահովեր արդյունավետ պաշտպանության միջոց՝ 13-րդ հոդվածի նպատակների համար»[32]: Դատարանը գտավ, որ Կոնվենցիայի 13-րդ հոդվածը տվյալ գործով կի­րա­ռելի չէ: Սույն գործով Եվրոպական դատարանի 5 դատավորներ ներկա­յաց­րեցին հա­մատեղ հատուկ կարծիք, որում, մասնավորապես, նշված է. «Ատոմակայաններ գոր­ծար­կելու համար լիցենզիաներ տալու կամ դրանց տրամադրումը մերժելու վերաբեր­յալ վարչական որոշումների բնույթը չի նշանակում, որ դրանք պետք է ազատված լինեն դատական վերահսկողությունից. ընդհակառակը՝ այսպիսի կառույցների կող­մից շրջապատին և բնակչությանը սպառնացող վտանգն ավելի անհրաժեշտ են դարձ-նում նման որոշումների վերահսկողությունն անկախ և անաչառ դատարանի կողմից՝ մրցակցային դատավարության միջոցով... Առանց դատական վերահսկողության, գոր­ծադիր մարմնի որոշումը չի կարող բողոքարկվել ներպետական դատարաններում: Մեր կարծիքով, ներպետական դատարանները պետք է գնահատեին, թե արդյոք դի-մողները ներկայացրել են բավականին մոտ կապ ատոմակայանի գործունեության և իրենց իրավունքների, մասնավորապես՝ կյանքի և ֆիզիկական անձեռնմխելիության իրավունքների միջև: Այս հանգամանքի՝ ներպետական դատարանի գոյություն չու­նե­ցող գնահատականը փոխարինելով սեփական (դատական) գնահատմամբ, գտնում ենք, որ Եվրոպական դատարանը շեղվել է սուբսիդիարության սկզբունքից, որի վրա լայնորեն հիմնված է նրա նախադեպային իրավունքը: Այն գործել է որպես առաջին ատյանի դատարան: Թույլատրելով, որ կառավարական մարմինը գործի և՛ որպես դա­տավոր, և՛ որպես կողմ՝ այն Կոնվենցիայի նախաբանում սահմանված իրավունքի գերակայության սկզբունքը չի հասցրել իր տրամաբանական ավարտին: Ակնհայ­տո­րեն ողջամիտ է խուսափել actio popularis-ից: Սակայն, մեր կարծիքով, ներպետական դա­տարանների համար նախընտրելի է որոշել, թե արդյո՞ք դիմողների գանգատները հա­վասարազոր են այդօրինակ հայցին...»[33]:

Քննարկվող հարցադրման համատեքստում, ուշագրավ են Եվրո­պա­կան Միութ­­յան արդարադատության դա­տա­րանի ակտերը: Այսպես, Դատարանի (Չոր­րորդ պալատ) 12.05.2011 թվա­կա­նի որոշման (preliminary ruling) պատճառաբանական մա­սում նշված է. “ԵՄ անդամ պետությունների ազգային օրենսդրությունը չի կարող սահ­մա­նա­փակել շրջակա միջավայրի վրա հնարավոր էական ազդեցություն ունեցող որո­շում­ների բողոքարկման հնարավորությունն անհատական շահերի խախտման հան­գա­մանքով և պետք է հաշվի առնի նաև հասարակական շահերը (ընդգծումը մերն է) երբ դիմու­մա­տուն պնդում է ԵՄ էկոլոգիական օրենսդրությունից բխող օրենքի խախտման փաս­տը: Դա­տա­րանի սույն որոշման հիմքում Շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնա­հատ­ման 85/337 դիրեկտիվի 10a հոդվածի պահանջն է առ այն, որ շահագրգիռ հա­սա­րա­կայ­նության՝ բավարար շահագրգռվածություն ունեցող կամ իրավունքի խախտման փաստը մատնանշող անդամների համար պետք է մատչելի լինեն դատա­կան պաշտ­պա­նության ընթացակարգերը: Նրանք պետք է օժտվեն որո­շում­ների բո­ղոքարկման հնարավորությամբ այն հարցերի առնչությամբ, որոնց վերա­բերյալ 85/337 դիրեկտիվը նախատեսում է հանրային մասնակցության պահանջ: Դի­րեկտիվի 10a հոդ­վածի հա­մա­ձայն՝ ազգային օրենսդրությունը, նախատեսելով «բա­վարար շահա­գր­գռ­վա­ծութ­յան» և «իրավունքի խախտման» չափանիշներ, պետք է ապա­հովի դրանց համա­պա­տաս­խանությունն արդարադատության լայն մատչե­լիութ­յուն ապահովելու նպատա­կին: Եթե 85/337 դիրեկտիվում ամրագրված դրույթ­ներն անդամ-պետություններին ընձեռում են զգալի հայեցողություն ֆիզիկական անձանց համար վերոնշյալ երկու հասկացությունների չափանիշների սահմանման հարցում, ապա նույնը չի կա­րելի ասել շրջակա միջավայրի պահպանության հար­ցե­րով զբաղվող հասարակական կազ­մակերպությունների մասին: Վերոգրյալի հիման վրա հնարավոր է եզրակացնել, որ ԵՄ 85/337 դիրեկտիվը բացառում է ազգային օրենսդրությամբ այնպիսի կար­գա­վո­րում, երբ արգելվում է հասարակական կազ­մա­կերպությունների կողմից ԵՄ էկո­լո­գիական օրենսդրության դրույթները ենթադրա­բար խախտող շինարարական թույլտ­վութ­­յուն­ների բողոքարկումը անհատական շահ չունենալու պատճառա­բա­նութ­յամբ[34]:

 

ՄԱԿ-ի Եվրոպական տնտեսական հանձնաժողովում «locus standi»-ի կա­պակ­ցութ­յամբ կիրառվող օրենսդրական մոդելները

Մինչ կոնկրետ մոդելներին անդրադառնալը, նպատակահարմար ենք հա­մա­րում նախ՝ ընդհանուր գծերով անդրադառնալ խմբային հայ­ցի ինստիտուտին և դրա տեսակ­ներին: Ներկայումս աշխարհի գրեթե բոլոր պետություններում՝ անկախ դրանց քաղա­քա­կան ռեժիմից, հաճախակի են դարձել կոլեկտիվ, խմբային, ինչպես նաև անձանց անորոշ շրջանակի իրավունքների խախտումները, այդ թվում՝ շրջակա միջավայրի ոլորտում: Այս կապակցությամբ գոյություն ունեն խախտված խմբային և ան­ձանց անորոշ շրջանակի իրավունքների դատական պաշտպանության տարա­տե­սակ ըն­թա­ցակարգեր և կառուցակարգեր, այդ թվում՝ մասնավոր-իրավական և հան­րա­յին-իրավական խմբային հայցերը, որոնց տարածվածությունը կախված է նախ և առաջ՝ իրավական և դատավարական համակարգերի տիպից:

Խմբային հայցը հանդիսանում է մի քանի անձանց իրավունքների պաշտ­պա­նութ­յան՝ առավել լայն կիրառություն ունեցող ինստիտուտներից մեկը: Այն թույլ է տալիս խմբի անդամներից մեկին կամ մի քանիսին հայց ներկայացնել և ներկայացնել խմբի մյուս անդամների շահերը, առանց համապատասխան գործի դատական քն­նութ­յանը դրանց մասնակցության[35]: Խմբային հայցի հիմնական նախապայմանը այդ կարգի շահերի ընդհանրությունն է, ինչն արդարացնում է միավորված քննությունը[36]: Թեև ներկայումս «խմբային հայց» եզրույթի սահմանման հարցում մասնագիտական գրականության մեջ միասնական մոտեցում չկա, այդուհանդերձ, ընդհանուր առմամբ, ընդունելի է հետևյալ մոտեցումը. «Եթե տվյալ գործով բազմաթիվ անձինք ունեն միևնույն շահը, ապա քննությունը կա­րող է սկսվել և, դատարանի կողմից այլ բան չնա­խատեսվելու դեպքում, շարունակվել խմբի անդամների թվից մեկ կամ մեկից ավել անձանցով կամ ընդդեմ մեկ կամ մեկից ավել անձանց, որոնք գործում են որպես ամ­բողջ խմբի կամ խմբի՝ առանց դրա մեկ կամ մի քանի անդամների, լիազորված անձինք»[37]: Խմբային հայցը հարկ է դիտարկել որպես դատավարական ինստիտուտ, որը թույլ է տալիս մեկ կամ մի քանի անձանց անձանց խմբի կամ ան­ձանց անորոշ շրջա­նակի իրավունքների պաշտպանության հայց ներկայացնել:  

Խմբային հայցերի դասակարգումների հիմքում ընկած են մի շարք չափա­նիշ­ներ: Այդ կապակցությամբ, որպես խմբային հայցերի դասակարգման կարևոր չա­փա­նիշ, դիտարկվում է խմբային հայցով տրամադրվող իրավական պաշտպանության բնույթը: Նշված չափանիշից ելնելով՝ առանձնացվում են մասնավոր-իրավական և հան­­րային-իրավական խմբային հայցերը:

Մասնավոր-իրավական խմբային հայցի ինստիտուտը ծնունդ է առել և առավել լայն տա­րածում ստացել ընդհանուր իրավունքի պետություններում: Այն հանդի­սա-նում է քաղաքացիական գործերով արդարադատության անգլոսաք­սո­նական համա­կարգի բնորոշ գիծը: Ընդունված է այն մոտեցումը, որ խմբային հայցն անձանց անո­րոշ շրջանակի իրավունքների պաշտպանության առավել արդյունավետ միջոց է ընդ­հանուր իրավունքի պետություններում[38]: Այս կապակցությամբ, համառոտ անդրա­դառ­նանք ԱՄՆ-ում գործող իրավակարգավորումներին: Կարծիքներն են հնչում, թե խմբային հայցի ինստիտուտը «տոտալ արդարադատության» ամերիկյան համա­կար­­գի կենտրոնա­կան օղակներից է, խախտված իրավունքների պաշտ­պանության ոչ մի­այն դատական, այլև քաղաքական և տնտեսական գործիք[39]: ԱՄՆ քաղաքացիական դա­­տավա­րության դաշնային կանոններին համապատասխան՝ խմբի մեկ կամ մի քա­նի ան­դամ­ներ կարող են հայց ներկայացնել կամ ըստ հայցի հանդես գալ պա­տաս­խա­նողի դերում՝ որպես ամբողջ խմբի ներկայացուցիչներ այն դեպքերում, եթե խումբն այն­քան բազմամարդ է, որ դրա բոլոր անդամների մասնակցությունը գործի քննութ­յանը բար­դութ­յուն է ներկայացնում, իրավունքի և փաստերի հարցերը ընդհա­նուր են ամ­բողջ խմբի համար, պահանջները կամ առարկությունները բնորոշ են խմբի բո­լոր ան­դամներին և կողմերի ներկայացուցիչները ունակ են արդարացիորեն և հա­մար­ժե­քորեն պաշտպանել խմբի շահերը (կանոն 23)[40]: ԱՄՆ-ում խմբային հայցերի ինս­տի­տուտը կիրառության ոլորտները բավական լայն են (տրանսպորտային միջոցների (օդա­նավեր, գնացքներ և այլն) վթարներ, կողմնակի ազդեցություն ունեցող դե­ղո­րայ­քի վաճառք, շրջակա միջավայրի աղտոտում, շինարարության ոլորտում վնասակար նյութերի օգտագործում և այլն): Ներկայումս ԱՄՆ-ում խմբային հայցի կիրառությունը շարու­նա­կում է մնալ քաղաքացիական դատավարության առավել վիճելի հարցերից մեկը: Սույն ոլորտի օրենսդրությունը հաճախ է ենթարկվում քննադատության և փո­փո­խությունների: Այսպես, 2005 թվականին ընդունված ակտով (Class Action Fairness Act) սահմափակվեց խմբային հայցերի կիրառության հնարավորությունը[41]: Դրանով ընդ­լայնվեց դաշնային դատարանների իրավասությունը՝ նրանց իրավասություն վե­րա­պահելով քննել վեճեր այն խմբային հայցերով, որոնց գումարը գերազանցում է 5 միլիոն ԱՄՆ դոլարը, իսկ խմբի անդամների նվազագույն թիվը 100 է[42]: Խմբային հայցի ամե­րիկյան ինստիտուտի զարգացումը վկայում է նշված գործերով դատական քննութ­­­յան բոլոր ասպեկտների առավել խիստ իրավական կանոնակարգման մասին՝ ի համեմատ 1938 թվա­­կանի Քաղաքացիական դատավարության կանոններով սահ­ման­­ված «ազա­տա­կան» մոդելի[43]:

Հարցն այն մասին, թե ով է իրավասու կիրառել Սահմանադրության կամ օրենս­դրության նորմերը, երբ պետության քաղաքացին կամ պե­տական մարմինը (պաշ­­տոնատար անձը) անտեսում է դրանք, բազմաթիվ պետություններում դասվում է «locus standi» (դատարանում լսված լինելու իրավունք) կատեգորիային: Բազմաթիվ պե­տություններում դատարանում լսված լինելու իրավունքի իրացման կապակ­ցութ­յամբ գործող իրավակարգավորումներն արգելում են քաղաքացիներին և կազմա­կեր­պութ­յուններին հայց ներկայացնել ընդդեմ պետական որևէ մարմնի, եթե նրանց վնաս չի պատճառվել կամ չի խախտվել նրանց «օրինական իրավունքը»:

ՄԱԿ-ի եվրոպական տնտեսական հանձնաժողովում «locus standi»-ի կա­պակ­ցութ­յամբ կիրառվում են մի քանի օրենսդրական մոդելներ՝  «actio popularis»-ը, ոչ կա­ռա­վարական կազմակերպության իրավասուբյեկտությունը, «locus standi»-ն՝ բավա­րար շա­­հա­գրգռվածության առկայութան դեպքում և «locus standi»-ն՝ պայմանա­վորված իրա­­վունք­նե­րի և օրի­նա­կան շահերի առկայությամբ[44]: Համառոտ դիտարկենք վերո­նշյալ չորս մոդելներից յու­րա­քանչյուրը կոնկրետ պետությունների օրինակով:

 1. Որոշ պետությունների օրենսդրությամբ ամրագրված է ցանկացած անձի կողմից ընդդեմ կառավարության հայց ներկայացնելու հնարավորությունը, եթե խախտվում են օրենսդրության պահանջները: Տվյալ դեպքում, խոսքը վերաբերում է «actio popularis» ինստիտուտի կիրառությանը: Սա համապատասխանում է Օրհուսի կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածին, թեև նշված կոնվենցիայով չի պահանջվում: Ընդհանուր առմամբ, «actio popularis» եզրույթի տակ հասկաց­վում է ֆի­զիկական անձանց, ան­ձանց խմբերի և ոչ կառավարական կազ­մա­կեր­պութ­յուն­ների դի­մումը դատարան կամ այլ մարմին՝ ելնելով ընդհանուր, հասարա­կական կամ որո­շակի խմբերի շահերից՝ առանց անձնական (սեփական) շահի առկայությունն ապա­ցուցելու անհրա­ժեշ­տութ­յան: Այս կապակցությամբ, Նիդեռլանդների Թագավորությունում, արդարա­դա­տութ­յան մատչելիության տեսանկյունից, թերևս, առկա են եղել Եվրոպայում ամենից քիչ սահ­­մա­­նափա­կում­ներ նախատեսող օրենսդրական չափանիշներ: Այստեղ սահ­ման­ված ազա­տական չափանիշները մասամբ հանդիսացել են դատարանների կողմից տրված մեկնաբանությունների արդյունք, սակայն քանզի դատարաններն իրենք են մեկ­­նաբանում օրենսդրությունը, Նիդեռլանդները մինչև վերջին ժամանակներս կա­րե­լի էր դասել այն պետութ­յուն­նե­րի շարքին, որտեղ օրենսդրությանը համա­պա­տաս­խան առկա էր «ընդլայնված» locus standi: Հատկանշական է վարչական և դատական գոր­­ծերով lo­cus standi-ի կապը: Նախ՝ ցանկացած անձի իրավունք էր վերապահված մաս­­նակ­ցելու պետական իշխանության մարմինների հետ խորհրդակցությունների գործ­­ըն­թա­ցին, իսկ այնուհետև՝ այդ կապակցությամբ առարկություններ ունեցող ցան­կացած անձ իրավունք ուներ դիմել դատարան՝ վիճարկելով արդյունքում ընդունված համա­պա­տասխան որոշումը[45]: Բացի այդ, Նիդեռլանդներում locus standi-ն տարածվում էր ոչ կառավարական կազմակերպությունների վրա՝ քաղաքացիական հայցերով, այնպես, ինչպես Իտալիայում, Շվեյցարիայում և Գերմանիայի բազմաթիվ հո­ղերում[46]: Այստեղ   բնա­պահպանական ոչ կառավարական կազմակերպութ­յուն­նե­րը բոլոր դատա­րան­ների կողմից ճա­նաչ­վում էին որպես շրջակա միջավայրի հար­ցե­րով շահագրգռվա­ծութ­­յուն ունեցող: Ընդ որում, խոսքը վերաբերում է ընդ­հանուր շա­հագրգռվա­ծութ­յանը և բացակայում էր սե­փա­­կան շահի կամ այլ՝ առա­վել կոնկրետ շահերի, առ­կա­յության անհրաժեշ­տութ­յունը:

«Շրջակա միջավայրի պահպանության մասին» 1993 թվականի ՀՀ օրենքը բո­վան­դակում էր նաև դրույթներ հասարակայնության մասնակցության վերաբերյալ՝ նա­խա­­տե­սելով շրջակա միջավայրին առնչվող հարցերի կապակցությամբ դատարան դի­­մելու հնարավորությունը: Ընդ որում, վերջին դեպքում պահանջվում էր հիմնվել ինչ­պես «Վարչական իրավունքի մասին ընդհանուր օրենքի», այնպես էլ «Շրջակա մի­ջա­վայ­րի պահպանության մասին» օրենքի դրույթների վրա, ինչը բացատրվել է հետևյալ կերպ. «Երկու օրենքների համատեղ գործողությունը որո­շում­ների ընդուն­ման գործ­ըն­թացում խորհրդակցությունների անցկացման փուլում առարկություններ ներ­կա­յաց­րած անձանց իրավունք է վերապահում ընդունված որոշումները վիճարկել դա­­տա­կան կարգով: Եվ քանի որ լիցենզիաների տրամադրման գործընթացի նախա­պատ­րաստական փուլում ցանկացած անձ իրավունք ունի վերապահում ներ­կա­յաց­նել, ապա կիրառվում է երկփուլ actio popularis: Իրավաբանորեն, դրանք հիմ­նա­կա­նում, այսպես կոչված, շահագրգիռ անձինք են, որոնք ունեն locus standi, նե­րառյալ՝ պե­­­տական իշխանության մարմիններին և ոչ կառավարական կազմակեր­պութ­յուն­ներին»[47]: Նիդեռլանդներում ոչ կառավարական կազմակերպությունների locus standi-ն ճանաչվել է «Reinwater» դատական գործով: Այդ կապակցությամբ, Նիդեռլանդների բարձ­րագույն դատա­րանը բնապահպանական կազմակերպություններին հայցեր ներ­­­­կայացնելու իրավունք վերապահեց այն դեպքերում, երբ առկա էր ներգործություն կազմակերպության սահմանված նպատակի հանդեպ, դատական հայցում շահերը խմբավորվում էին և դատական գործ­ըն­թա­ցում ներկայացված շահերը պաշտ­պան­ված էին քաղաքացիական իրավունքով[48]: Նիդեռլանդներում, օրենս­դրա­կան համա­պա­տասխան փոփոխություններից հետո, 2005 թվականին actio popularis-ը փոխա­րին­վեց բավարար շահագրգռվածության չափանիշով[49]:

Actio popularis ինստիտուտը կիրառություն ունի եվրոպական այնպիսի պե­տութ­­յուններում, ինչպիսիք են, օրինակ, Պորտուգալիան, Էստոնիան[50]: Նշված ինս­տիտուտը կիրառվում է նաև ԱՄՆ-ում: Թեպետ վերջինս Օր­հուսի կոն­վեն­ցիայի անդամ-պետություն չի հանդիսանում, այդուհանդերձ, ընդհանուր գծերով դի­տար­կենք ԱՄՆ փորձը: ԱՄՆ-ում շրջակա մի­ջա­վայրին առնչվող բազմաթիվ օրենք­ներ դրույթներ են բովանդակում արդա­րա­դա­տութ­յան մատ­չե­լիության վե­րա­բեր­յալ: Այս­տեղ կարելի է հայցեր ներկայացնել ընդդեմ դաշ­նային պե­տական հաստատութ­յուն­ների՝ «Վարչական դատավարության մասին», «Տե­ղեկատ­վութ­յան ազատության մա­սին» ՀՀ օրենքներին և իրավական այլ ակտերին հա­մապա­տաս­խան: Նշված ակտե­րում իրավասուբյեկտության վերաբերյալ բովանդակվող դրույթ­­նե­րը, ըստ էության, հիմ­նված են actio popularis ինստիտուտի վրա՝ ցանկա­ցած ան­ձի կամ քաղաքացու՝ կոն­կրետ հայցեր ներկայացնելու հնարավորություն ընձե­ռե­լուց մինչև հնարավորության ընձեռում՝ ներկայացնել ոչ մեծաթիվ պահանջներ առ այն, որ վեճի պո­տեն­ցիալ կողմի իրավունքները, շահերը պետք է ինչ որ անբա­րե­նպաստ ձևով շո­շափվեն:

2. Որոշ պետություններ ոչ կառավարական կազմակերպություններին հատուկ իրավունք են վերապահում ներկայացնել հայցեր, առանց իրենց սեփական շահա­գր­գռվածության կամ համապատասխան որոշման՝ իրենց շահերը որևէ կերպ շոշափ­ե­լու ապացուցման անհրաժեշտության: Նշված պետությունների օրենսդրությամբ կամ հստակորեն նախանշված են ոչ կառավարական կազմակերպությունների բնու­թա­­գրիչ­ները, որոնց հայցեր ներկայացնելու իրավունք է վերապահվում կամ էլ նախա­տես­ված է պետական մարմինների կողմից ոչ կառավարական այն կազմա­կեր­պութ­յունների ցուցակի կազմումը և վարումը, որոնց ինքնաբերաբար վերապահվում է locus standi և թույլատրվում է դատարաններ ներկայացնել հայցադիմումներ՝ պետական մարմինների ապօրինի գործողությունների կապակցությամբ: Այսպես, Շվեյ­ցարիան եվրոպական առաջին պետությունն էր, որտեղ օրենսդրական ամրագրում ստացավ բնապահ­պա­նական ոչ կառավարական կազմակերպությունների locus standi իրա­վուն­քը[51]: Նշված իրավունքն իր ամրագրումն է ստացել մի շարք օրենքներում, որոնց ուժով բնապահպանական ոչ կառավարական կազմակեր­պութ­յուն­ներին իրավունք է վերապահված Գերագույն դատարանում բողո­քար­կելու վարչական ակտերը, պայմանով, եթե դրանք հիմնադրվել են հայցադիմումի ներկայացումից առնվազն 10 տարի առաջ և պաշտոնապես ճանաչված են դաշնային կառավարության կողմից:

Իտալիայում 1986 թվականի թիվ 349 օրենքի[52] 13(1) և 18(5) հոդվածները բնա­պահ­պանական կազմակերպություններին իրավունք են վերապահում դիմել վար­չա­կան դատարաններ, եթե դրանք կոչված են այդ նպատակին նախարարական համա­պա­տաս­խան հրա­մանով:

3. Օրհուսի կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի 2-րդ կետը 6-րդ հոդվածի դրույթների շրջանակներում ընդունված ցանկացած որոշման, կատարված գործողության կամ անգործության օրինականությունը նյութական և ընթացակարգային իրավունքի տե­սա­կետից վիճարկելու նպատակով դատարանում և (կամ) օրենքին հա­մա­պա­տաս­խան ստեղծված անկախ և անկողմնակալ մարմնում ընդունված որոշումների վե­րա­նայ­ման հնարավորություն է նախատեսում շահագրգիռ հասարակայնության ներկա­յա­ցուցիչների համար, ովքեր ցուցաբերում են բավականաչափ շահագրգռվածություն  կամ, որպես այլընտրանքային տարբերակ, համարում են, որ տեղի է ունեցել այս կամ այն իրավունքի խախտում, եթե դա համապատասխան Կողմի վարչական վարույթի նորմերով սահմանվում է որպես նախապայման:

Ակնհայտ է, որ Օրհուսի կոնվենցիայով ամրագրված որևէ դրույթ չի խոչընդո­տում Կողմերին դատարանում և (կամ) օրենքին համապատասխան ստեղծված ան­կախ և անկողմնակալ այլ մարմնում համապատասխան որոշումների վերանայման հնարավորություն տրամադրել բոլոր անձանց` առանց տարբերակման: Օրինակ` Լատ­վիայի օրենսդրության համաձայն` նման իրավունք ունեն բոլոր ֆիզիկական ան­ձինք, կազմակերպությունները, ինչպես նաև մարդկանց խմբերը[53]:

Միևնույն ժամանակ Կոնվենցիան նախատեսում է հիշյալ իրավունքի տրա­մա­դրման նվազագույն չափանիշը, այն է` Կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի դրույթների շրջա­նակներում ընդունված ցանկացած որոշման, կատարված գործողության կամ անգոր­ծութ­յան օրինականությունը վիճարկելու հնարավորություն ապահովել շահագրգիռ հա­սարակայնության ներկայացուցիչներինովքեր ցուցաբերում են բավա­կա­նա­չափ շա­հագրգռվածություն կամորպես այլընտրանքային տարբերակ, համարում ենոր տե­ղի է ունեցել այս կամ այն իրավունքի խախտումեթե դա համապատասխան Կող­մի վարչական վարույթի նորմերով սահմանվում է որպես նախապայման:

Հարկ է նկատի ունենալ, որ Կոնվենցիայի` բավականաչափ շահա­գրգռ­վա­ծության չափանիշը չպետք է ընկալել որպես քննարկվող իրավասությունն ունեցող անձանց շրջանակը սահմանափակելու միջոց: Կոնվենցիայի հիշյալ նորմով ամրա­գրված «բավականաչափ շահագրգռվածություն» հասկացությունն անհրաժեշտ է մեկնաբանել այնպես, որպեսզի այն համապատասխանի «Կոնվենցիայի շրջանակ­նե­րում շահագրգիռ հասարակայնությանը արդարադատության մատչելիության լայն հնարավորություններ տրամադրելու նպատակին»: Այլ կերպ ասած` Կողմերը չեն կա­րող օգտագործել իրենց տրամադրված հայեցողությունը քննարկվող իրա­վա­սությունն ունեցող անձանց շրջանակը նեղացնելու նպատակով: Ավելին, նրանք պետք է մեկնաբանեն ազգային օրենսդրության պահանջները Կոնվենցիայի 1, 3 և 9-րդ հոդվածներով ամրագրված ընդհանուր պարտավորությունների համատեքստում:

Կոնվենցիայի պատշաճ իրացումն ու դրան համապատասխանությունը պա­հան­ջում են ապահովել արդարադատության մատչելիության լայն հնարավորութ­յուններ տրամադրելու նպատակը` համապատասխան մարմիններ դիմելու իրա­վա­սութ­յուն ունեցող անձանց շրջանակը (ինչպես ֆիզիկական, այնպես էլ իրավա­բանական) որոշելիս: Որոշ պետություններ նախատեսում են նման իրավունքի տրամադրման համար համապատասխան չափանիշներ: Հարկ է նկատի ունենալ, որ նման չափանիշների թույլատրելիությունը կախված է նաև այն հանգամանքից, թե ինչպես են դրանք գործնականում մեկնաբանվում վերանայումն իրականացնող մարմնի կողմից: Այլ կերպ ասած, նույնիսկ բավականաչափ շահագրգռվածության չա­փանիշը կարող է անհամապատասխան լինել Կոնվենցիային` վերանայումն իրա­կա­նաց­նող մարմինների պրակտիկայում չափազանց նեղ մեկնաբանվելու պարա­գա­յում[54]:

Օրհուսի Կոնվենցիայի համապատասխանության կոմիտեն իր եզրակացութ­յուն­ներից մեկում նշել է, որ շահագրգիռ հասարակայնությանը արդարադատության լայն մատչելիություն տրամադրելու Կոնվենցիայի նպատակը կարող է պահանջել մտածողության էական փոփոխություն այն երկրներում, որտեղ հասարակական կազ­մա­կերպությունները նախկինում չեն ունեցել քննարկվող իրավունքը, քանի որ դի­տարկվել են որպես բավականաչափ շահագրգռվածություն չունեցող սուբյեկտներ: Բել­գիայում, օրինակ, դատարանները կիրառում էին Բելգիայի օրենսդրության հա­մա­ձայն հասարակական կազմակերպություններին համապատասխան մարմիններին դիմելու իրավունք տրամադրելու ընդհանուր չափանիշները, այն է` հասարակական կազմակերպությունները պետք է ցույց տային ուղղակի, սեփական և իրավաչափ շահ, ինչպես նաև «բավարար որակ»: Համապատասխանության կոմիտեն եկավ այն եզրակացության, որ նույնիսկ, չնայած բելգիական օրենսդրության ձևակերպումները, որպես այդպիսին, չեն ենթադրում համապատասխանության բացակայություն, սա­կայն Բելգիայի դատարանների պրակտիկան ենթադրում է բնապահպանական կազ­մա­կերպությունների համար արդարադատության մատչելիության չափազանց խիստ պայմաններ, և այդպիսով չի համապատասխանում Կոնվենցիային[55]:

Դեռևս 1981 թվականին, Բելգիայի դա­տա­րաններից մեկում քննության առնված գործերից մեկով, փորձ կատարվեց լուծում տալ այն հարցին, թե որքանով է նպա­տա­կահարմար ոչ կառավարական կազմակերպության կա­նո­նադրության մեջ նշված շա­հի բնորոշումը օգտագործել նշված կազմակեր­պութ­յան կողմից բնապահպանական իրավունքի կիրառման համար հայց ներկայացնելու հնարավորության հարցը լու­ծե­լիս: Բելգիայի պետական խորհուրդը, որը քննում է վարչական վեճեր, որոշում կայացրեց այն մասին, որ շրջակա միջավայրի պաշտա­նութ­­յունը հանդիսանում է հա­սարակական շահ, ուստի՝ բնապահպանական խմբին անհրա­ժեշտ է միայն ներկա­յաց­ն­ել շրջակա միջավայրի պահպանության հարցում շա­հա­գրգռվածություն ունեցող խմբի դիրքորոշման հետ համընկնող դիրքորոշում: Հատկանշական է, որ locus standi-ի վերաբերյալ Պետական խորհրդի վերոնշյալ մո­տե­ցումը չարժանացավ քաղա­քա­ցիական դատարանների աջակցությանը: Նույն թվա­կա­նին վերը նշված հարցի կա­պակ­ցությամբ քաղաքացիական գործով (հայցվորը նույնն էր, ինչ վերը նշված գործով) Բելգիայի գերագույն դատարանը որոշեց, իսկ այնուհետև՝ բազմաթիվ գործերով վե­րա­հաստատեց իր դիրքորոշումն առ այն, որ ոչ կառա­վա­րական կազմակերպության կանոնադրության մեջ նշված նպատակը չի կա­րելի հա­մարել սեփական և ուղղակի շահագրգռվածություն քաղաքացիական դատա­րան­ների նպատակների համար:

Ոչ կառավարական կազմակերպությունների կողմից վարչական ակտերի բո­ղո­քարկման նպատակով Պետական խորհրդին դիմելու եղանակներից է կազմակեր­պութ­յան կանոնադրությամբ նախատեսված նպատակների՝ դրա կողմից վիճարկվող ակտով շոշափման ապացուցումը: Ոչ կառավարական կազմակերպության կողմից «սե­փական և անմիջական» շահագրգռվածության առկայության պահանջին բավա­րա­րելու վերա­բեր­յալ հարցը Պետական խորհրդում ծագել է պարբերաբար: Օրինակ՝ դատական գործերից մեկով Պետական խորհուրդը որոշեց, որ ոչ կառավարական կազմակերպության այնպիսի նպատակներ, ինչպիսիք են բնության պահպանութ­յանն աջակ­ցելը և բնաշխարհի պաշտպանությունը, հանդիսանում են միայն ընդհանուր, այլ ոչ անձնական շահեր արդարադատության մատչելիության նպատակների հա­մար: Այսպիսով, բնական արգելոցների հարցով շահագրգռվածությունը չի հան­դի­սանում անձնական շահ, եթե վիճարկվող ակտով անմիջականորեն չի շո­շափվում ոչ կառավարական կազմակերպության կողմից կառավարվող արգելոց­նե­րից մեկը, իսկ թռչունների պաշտպանության հարցով շահագր­գռվա­ծության առկա­յությունը բավա­րար չէ այն ակտի վիճարկման համար, որով վնաս կպատճառվի դո­դոշ­ներին: Պետա­կան խորհուրդը ենթադրություն հայտնեց, որ եթե դոդոշները, որոնց վերացում է սպառնում, ներառվեն վերացող տեսակների կատեգորիայի մեջ, ապա այդ դեպքում ոչ կառավարական կազմակերպությունները կարող էին հայց ներկայացնել՝ դրանց պաշտպանելու նպատակով: Սույն հարցը ծագեց “Շրջակա միջավայրի պահ­պա­նութ­յան մասին> 1993 թվականի օրենքի կիրառման հետ կապված, ինչի կա­պակ­ցությամբ փաստվեց. «Բելգիայում վերոնշյալ օրենքի կապակցությամբ հայցա­դի­մում­­ների ներ­կա­յացման իրավունքը սահմանափակված է ոչ կառավարական կազ­մա­­կերպութ­յուն­ների համար: Որպես շրջակա մի­ջա­վայ­րի պաշտպանության հարցե­րով զբաղվող սուբ­յեկտներ, դրանք պետք է ունենան առնվազն 3 տարվա գրանցում, կարող են վի­ճարկել բնապահպանական օրենքների որոշակի դրույթներ և պահանջել դատա­կան արգելանք կամ նախազգուշական միջոցների նշանակում»[56]:

Ուշագրավ է, որ Բելգիայի քաղաքացիական դատարանի դատավորներից մեկը պատ­րաստակամ էր կիրառել ընդլայնված մոտեցում 1993 թվականի վերոնշյալ օրեն­քով սահմանված locus standi-ի հանդեպ անգամ այն գործերով, որոնք չէին գտնվում այդ օրենքի գործողության ներքո: Այսպես, օդանավակայանի մոտ բնակվող անձանց քու­նը խանգարող գիշերային թռիչքների կապակցությամբ վեճի դատական քննութ­յան ժամանակ, պատասխանողի (օդանավակայանի ներկայացուցիչը հայտարարեց, որ ոչ կառա­վա­րա­կան կազմակերպությունը իրավունք չունի հայց ներկայացնել, քանզի վերջինիս մոտ բա­ցակայում է «սեփական» շահագրգռվածությունը: Սակայն առաջին ատյանի դա­տա­­րանը որոշեց, որ շահագրգռվածության նշանակությունն իրականում ընդլայնվել է օրենս­դրութ­յամբ, իսկ 1993 թվականի օրենսդրության մեջ ներառվեցին կոլեկտիվ շահերը, թեև հայցվորները չեն օգտվել նշված օրենսդրությամբ նա­խատեսված ընթացակարգերից: Դատարանը գտավ, որ օրենսդրությունը լրա­ցու­ցիչ նշանակություն է հաղորդել Սահմանադրությամբ ամրագրված առողջ շրջակա մի­­ջավայրի իրավունքին:

Որոշ դեպքերում, երբ օրենսդրությամբ նախատեսվում է ընդլայնված իրա­վա­սուբյեկտություն՝ բնապահպանական հարցերով, իսկ պետական մարմինները հայ-տա­­րա­րում են, որ կոնկրետ գործն իր բնույթով բնապահպանական չէ, ընդլայնված locus standi-ի չափանիշները այդ դեպքերում չեն կիրառվում: Նմանատիպ իրավիճակ առա­ջա­ցավ Հունգարիայում, որտեղ «Somogy» բնապահպանական կազմակեր­պութ­յանը մերժվեց վերապահել locus standi անտառի միջով անցնող նոր ճանապարհի կա­ռու­ցումը արգելելու վերաբերյալ գործով: Դատարանները, այդ թվում՝ Գերագույն դա­տա­րա­նը, որոշեցին, որ անգամ, եթե բնապահպանական հասարակական կազմակեր­պութ­­յուններն ունեն առանց նախապայմանի locus standi բնապահպանական հար­ցե­րով, ապա ճանապարհաշինարարության հետ կապված գործը չի հանդիսանում բնա­պահ­պանական: Այսինքն՝ խնդիրը պետք է հստակորեն որակվի որպես բնա­պահ­պա­նա­կան՝ «Շրջակա միջավայրի պահպանության մասին» ՀՀ օրենքով[57]:

Ավստրիայում ոչ կառավարական կազմակերպություններն իրավունք ունեն դի­մելու դատարան, եթե հիմնադրվել են դիմումի ներկայացման պահից առնվազն երեք տա­րի առաջ, ունեն շրջակա միջավայրի պաշտպանության կանոնադրային նպա­­տակ և մասնակցել են գործադիր իշխանության անցկացրած նախնական լսում­նե­րին[58]: Ավստրիայի վերաբերյալ՝ Օրհուսի կոնվեն­ցիայի Համապատասխանության Կո­միտեի կողմից քննության առնված թիվ ACCC/C/2010/48 գործի շրջանակներում դիմումատուն հիմնավորումներ էր ներկա­յաց­­րել առ այն, որ ավստրիական օրենս­դրութ­յունը սուբյեկտների՝ վարչական ակ­տե­րի բողոքարկման հնարավորությունը սահ­մանափակում է այնպիսի չափանիշներով, ինչպիսիք են «իրավական շահա­գր­գռվածությունը» և «հարևանությունը» (neigbhours), որոնք գործում են այն դեպքում, երբ նախատեսվող գործունեությունը կարող է բացա­սա­բար ազդել որոշակի սուբ­յեկտի աձնական բարեկեցության և սեփականության իրա­վունքի իրացման վրա: Իսկ հա­սարակական կազմակերպություներին դատական պաշտ­պանության իրավունք է վե­րապահվում որոշակի ընթացակարգերի շրջա­նակ­նե­րում՝ ճյուղային իրավական ակտերով[59]: Այդպիսի կարգավորումն, ըստ դի­մու­մատուի, հնարավորություն չի ընձե­ռում բողոքարկման գործընթացում բարձրացնել շրջակա միջավայրի պահպա­նութ­յան և էկոլոգիական օրենսդրության իրա­վական կիրառելիության խնդիրներն՝ ընդ­հան­րապես: Ավստրիայի կառավարությունն, ըստ էության առարկություններ չներ­կա­յացնելով դիմումատուի դիրքորոշման կապակ­ցութ­յամբ, շարունակում էր պնդել, թե շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնա­հատման (ՇՄԱԳ) և աղտոտման վե­րահսկման ու կանխարգելման ինտեգրված (ԱՎԿԻ) համակարգի իրավական կար­գա­վո­րումն ընդգրկում է բողոքարկման են­թա­կա գործունեության տեսակների և հայեց­ա­կար­գերի բավական լայն շրջանակ՝ հա­րա­կից օրենսդրության համակարգում ծագող խնդիրների բարձրացման համար: Սույն գործով Համապատասխանության Կոմիտեն փաս­տել է. «Բացառությամբ ՇՄԱԳ և ԱՎԿԻ գործընթացների, ճյուղային այլ իրա­վա­կան ակտերով նախատեսված պայ­ման­ները փաստացի թույլ չեն տալիս հասարա­կական կազմակերություններին բողոքար­կե­լ վարչական մարմինների այն գործո­ղութ­յուն­ները և ակտերը, որոնք հակասում են բնապահպանական օրենսդրությանը (73-րդ կետ)»[60]:

Շվեդիայի նախկին օրենսդրության համաձայն` էկոլոգիական թույլտվութ­յուն­ները բողոքարկելու հնարավորություն ունենալու համար  բնապահպանական կազ­մա­կերպությունները պետք է գործեին Շվեդիայում երեք տարուց ավելի և ունենային առնվազն 2.000 անդամ: Այդ հանգամանքը Եվրոպական միության արդարա­դա­տության դատարանի կողմից դիտարկվել է որպես Օրհուսի կոնվենցիայի իմպլե­մեն­տացիային ուղղված ԵՄ օրենսդրության խախտում[61]: Հասարակական կազմակեր­պութ­յունների համար արդարադատության մատչելիությանն առնչվող Շվեդիայի օրենսդրությունը Դատարանի որոշման արդյունքում փոփոխվել է:

Շվեդիայի  Բնապահպանական օրենսգրքի 16-րդ գլխի 13-14 հոդվածների հա­մա­ձայն` բնապահպանական կազմակերպությունները, որոնք իրենց կանոնադրութ­յուն­ների համաձայն՝ նպատակ ունեն նպաստելու բնության պահպանությանը, շր­ջա­կա միջավայրի պաշտպանությանը, … կարող են Օրենսգրքի համաձայն բողոքարկել թույլտվությունների, հաստատումների վերաբերյալ որոշումները:

Շվեդիայում հասարակական կազմակերպություններին նման հնարա­վո­րութ­յան տրամադրելու պրակտիկան շատ դրական է, և ընդհանուր դիրքորոշումն այն է, որ հասարակական կազմակերպությունները պատշաճորեն են օգտագործել այդ հնա­րա­վորությունը[62]:

4. Որոշ պետություններում, որտեղ locus standi-ն պայմանավորված է իրա­վունք­ների և օրինական շահերի առկայությամբ, այն վերապահվում է միայն կոնկրետ շահեր ունեցող սուբ­յեկտներին, որոնք անհրաժեշտ է պաշտպանել: Այս կապակ­ցութ­յամբ, օրենսդրությամբ ներկայացվում են ուղղակի և անմիջական շահագրգռ­վա­ծութ­յան, իրավունքի խախտման կամ իրավական շահագրգռվածության առկայության պա­հանջներ: Այսպես, օրինակ, 1998 թվականին Եվրոպական համայնքների դա­տա­րա­նը հրաժարվեց բնապահպանական հարցերով իրավասուբյեկտության հան­դեպ որդեգրել լայն մոտեցում «Գրինպիսի խորհուրդը և այլոք ընդդեմ Եվրո­պա­կան հանձ­նա­ժողովի» գործով (C-321/95, (1998) ECR I-1651): Մի քանի մասնավոր անձինք և ոչ կա­­ռա­վարական կազմակերպությունը դատարան էին ներկայացրել հայցադիմում՝ վի­­ճար­կելով Եվրոպական Միության կողմից Իսպանիայի կողմից Կանարյան կղզի­նե­րում արդյունահանվող հումքով աշխատող երկու էլեկտրակայանների կառուցման ֆինանսավորման օրինականությունը: Առաջին ատյանի դատարանը հրաժարվեց քննել գործը, ինչին հետևեց Եվրոպական համայնքների դատա­րանի մերժումը: «Եվ­րո­պական ընկերակցության հիմնադրման մասին» պայմանագրի համա­պատաս­խան դրույ­թի (հոդված 230(4))[63] համաձայն՝ ցանկացած ֆիզիկական կամ իրավա­բա­նական անձ կարող է ներկայացնել հայցադիմում՝ վիճարկելով այն որոշումները, որոնք ըն­դուն­վել են նշված անձի նկատմամբ՝ անհատապես, ինչպես նաև այն որո­շումները, որոնք թեև ընդունված են այլ անձի հասցեագրված կանոնակարգի կամ որոշ­ման ձևով, սակայն անմիջականորեն և անհատապես շոշափում են նրա շահերը:

Առաջին ատյանի դատարանը որոշեց, որ անհատ հայցվորները (ներառյալ՝ տեղի բնակիչներին, գյուղատնտեսներին և ձկնորսներին) համապատասխան որո­շու­մից չեն տուժի որևէ այլ կերպ, քան Կանարյան կղզիների մյուս բնակիչները: Ուստի՝ բացակայում է ուղղակի և անմիջական շահագրգռվածությունը: Ավելին, Գրինպիսը՝ որպես ոչ կառավարական կազմակերպություն, չի կարող ունենալ locus standi, քանզի այդ կազմակերպությունը չի ներկայացնում locus standi ունեցող անձանց և չունի սե­փա­կան կոնկրետ շահագրգռվածություն: Եվրոպական համայնքների դատա­րանն, իր զորակցությունը հայտնելով ստորադաս դատարանի ակտին, ֆիզիկական անձանց մա­սով արտահայտվեց հետևյալ կերպ. «Դիմումատուի կոնկրետ հանգամանքները ուշադրության չեն ար­ժա­նա­ցել նշված օրենքն ընդունելիս, որը նրան դիտարկում է ընդ­հանուր և վերացական ձևով, և, ըստ էության, դիմումատուի իրավունքները, ինչ­պես և ցանկացած այլ անձի՝ նմանատիպ հանգամանքներում, օրենքով անմիջա­կա­նո­րեն չեն շոշափվում»: Ինչ վերաբերում է «Գրինպիս» կազմակերպությանը, ապա ընդ­հա­նուր հասարակական շահի առկայության դեպքում locus standi-ի և ԵՄ օրենք­նե­րի կի­րառության ոլորտում բացերի (պայմանավորված վերը նշված 230-րդ հոդ­վա­ծի սահ­մանափակ մեկնաբանությամբ) վերաբերյալ դրա փաստարկները, ինչպես նաև փաս­տարկն այն մասին, որ շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման ըն­թա­­ցակարգի վերաբերյալ տեղեկատվություն և խորհրդատվություն ստանալու իրա­վունքը նրան թույլ է տալիս դիմել դատարան, հաշվի չառնվե­ցին:

Հունաստանի Պետական խորհուրդ, որը հանդիսանում է երկրի գերագույն վար­­չական դատարանը, կարող են դիմել ինչպես ֆիզիկական, այնպես էլ իրավա­բա­նա­կան անձինք՝ անձնական, ուղղակի և գոյություն ունեցող օրինական շահի առ­կա­յութ­յան պայմանով[64]: Սակայն նշված օրինական շահը բնապահպանական հարցերով Պետական խորհրդի կողմից ավելի լայն է մեկնաբանվում, քան այլ հարցերով: Ըստ այդմ, եթե ֆիզիկական անձը տարածքային առումով ինչ որ կերպ կապված է այն շրջանի հետ, որին բնապահպանական վնաս է պատճառվել, ապա նշված անձը կա­րող է ունենալ իրավունակություն: Դա հնարավորություն է ընձեռում, որպեսզի շա­հա­գրգռվածությունը պարտադիր չլինի խիստ անձնական, այլ լինի անուղղակի կամ, անգամ՝ պարզապես իրական, այլ ոչ արդեն իսկ գոյություն ունեցող[65]: Նշվածը հիմ­նված է Հունաստանի Սահմանադրության 24-րդ հոդվածի վրա, որը, ստեղծելով պար­­տա­վորություն պետության համար, դիտարկվում է որպես կոլեկտիվ և «վեր­ան­հա­տա­կան» իրավունք ստեղծող:

Որոշ պետություններում, որտեղ սահմանված են օրինական շահի առկա­յութ­յունը ստուգելու խիստ պահանջներ, locus standi-ն ընդլայնվել է մեկնաբանության մի­ջոցով: Այդ կապակցությամբ, բնապահպանական կազմակերպությունները locus stan­di-ի ձեռքբերման հարցում հասել են որոշակի հաջողության Նորվեգիայում, թեև այս­տեղ կիրառվում է օրինական շահի առկայության չափանիշը[66]: Դեռևս 1979 թվա­կա­նին «Alta»-ի գործով բնության պահպանության նորվեգական ընկերությանը (Norges Naturvernforbundet) վերապահվեց locus standi: Նորվեգիայի գերագույն դատարանը որոշեց. «Հանգամանքներից ելնելով՝ հայցվորի մոտ կարող է առկա լինել հայց ներկա­յաց­­նելու օրինական շահ, եթե անգամ որոշումը ուղղակի ազդեցություն չի ունենում  նրա իրավական վիճակի վրա: Կախված հանգամանքներից՝ շահագրգիռ կազմա­կեր­պութ­յունը ևս կարող է ունենալ անհրաժեշտ օրինական շահ, եթե անգամ հարցի լու­ծումը ուղղակի ազդեցություն չի ունենում կազմակերպության կամ դրա անդամների իրավունքների վրա: Պետական մարմինների գործունեության դատական վերահսկո­ղության անհրաժեշտությունը կարող է վճռորոշ գործոն լինել տվյալ հարցով»[67]:

 

Օրհուսի կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի 2-րդ կետով ամրագրված` «դատարանում և (կամ) օրենքին համապատասխան ստեղծված անկախ և անկողմնակալ մարմին» ձևակերպման իրավական բովանդակությունը

  Շրջակա միջավայրի հարցերի առնչությամբ արդարադատության մատչելիությունը հանգամանորեն վերլուծելու տեսանկյունից բացառիկ կարևորություն ունի Օրհուսի կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի 2-րդ կետով ամրագրված` «դատարանում և (կամ) օրենքին համապատասխան ստեղծված անկախ և անկողմնակալ մարմնում» ձևակերպման իրավական բովանդակությունը, ինչին կանդրադառնանք Զեկույցի հիշյալ մասի շրջանակներում:

Առաջին հերթին նշենք, որ Կոնվենցիայի քննարկվող ձևակերպումը հիմք է տալիս եզրակացնելու, որ ընդունված որոշումների վերանայման հնարավորությունը նախատեսված է ոչ միայն դատարանում, այլ նաև օրենքին համապատասխան ստեղծված անկախ և անկողմնակալ մարմնում: Իսկ դա նշանակում է, որ Օրհուսի կոնվենցիան ճկունություն է նախատեսում Կողմերի կողմից հիշյալ գործերը քննող մարմինների ընտրության հարցում` միևնույն ժամանակ ամրագրելով ընտրության հիմնական չափանիշները. որոշումների վերանայումն իրականացվում է դատարանում և (կամօրենքին համապատասխան ստեղծված անկախ և անկողմնակալ մարմնում:

Հետևաբար, քննարկվող համատեքստում առաջացող հիմնական հարցերը հետևյալն են` ի՞նչ է ենթադրում Կոնվենցիայի հիշյալ նորմով նախատեսված «անկախ և անկողմնակալ մարմին» ձևակերպումը: Ի՞նչ չափանիշների պետք է համապատասխանի մարմինը, որպեսզի դիտարկվի քննարկվող «դատարան» և «անկախ ու անկողմնակալ մարմին» հասկացությունների համատեքստում:

Բնականաբար, դատարանի տեսանկյունից հարցն առավել ընդհանուր բնույթ է կրում, և պարզապես անհրաժեշտ է, որ համապատասխան դատական ատյանը բավարարի դատական իշխանությունն իրացնող մարմինների համար անհրաժեշտ բոլոր պահանջներին:

Ինչ վերաբերում է հիշատակված այլ մարմիններին, հարկ է նկատի ունենալ, որ Կոնվենցիայի ձևակերպումները ենթադրում են, որ դրանք հանդիսանում են դատարան չհանդիսացող և որոշակի պահանջների բավարարող մարմիններ: Այդ մարմինները առաջին հերթին պետք է լինեն անկախ և անկողմնակալ, երկրորդ` ստեղծված լինեն օրենքին համապատասխան:

Կարծում ենք, որ այդ տեսանկյունից դատարանների և այլ մարմինների առանձնահատկությունները համընկնում են, ինչի արդյունքում ինչպես տեսական գրականության մեջ, այնպես էլ միջազգային տարբեր կառույցների փորձագիտական փաստաթղթերում հիշյալ մարմինների հիմնական առանձնահատկությունները ներկայացվում են ընդհանուր, և «դատական ընթացակարգեր» հասկացությունը դիտարկվում է ինչպես դատարանների, այնպես էլ քվազիդատական մարմինների տեսանկյունից[68]:

Հետևաբար, երբ խոսում ենք Կոնվենցիայով նախատեսված անկախ և անկողմնակալ մարմինների մասին, խոսքը ոչ թե դատարաններից ծայրահեղ առումով տարբերվող ինստիտուտների մասին է, այլ այնպիսի մարմինների, որոնք, ընդգրկված չլինելով դատական իշխանության համակարգում, միևնույն ժամանակ օժտված են նաև դատարաններին բնորոշ մի շարք առանձնահատկություններով, և վերջիններիս ընթացակարգերը ընդհանուր հարցերում համարժեք են դատավարական ընթացակարգերին:

Հետևաբար, Կոնվենցիայով նախատեսված անկախ և անկողմնակալ մարմինների համար անհրաժեշտ պահանջները կբացահայտենք նաև հիշյալ ընդհանուր առանձնահատկությունների համատեքստում:

Մասնավորապես, ինչպես դատարանները, այնպես էլ հիշատակված այլ մարմինները պետք է լինեն անկախ, անկողմնակալ, վերջիններիս ընթացակարգերը պետք է լինեն արդար, հավասար, ժամանակին, կապված չլինեն չափազանց մեծ ծախսերի հետ: Դրանք պետք է ապահովեն իրավական պաշտպանության արդյունավետ և համարժեք միջոցներ: Ավելին, ինչպես նշված է ՄԱԿ-ի Եվրոպական տնտեսական հանձնաժողովի կողմից մշակված «Շրջակա միջավայրի հարցերի առնչությամբ տեղեկատվության մատչելիության, որոշումների ընդունման գործընթացին հասարակայնության մասնակցության և արդարադատության մատչելիության մասին» կոնվենցիայի իրացմանն առնչվող ուղեցույցում, հիշյալ մարմինների անկախությունն ու անկողմնակալությունն ապահովելու նպատակով անհրաժեշտ է, որպեսզի վերջիններիս որոշումները բողոքարկման ենթակա լինեն դատական ատյաններում, այլ ոչ պետական իշխանության այլ մարմիններում[69]: Հիշյալ համատեքստում կարևոր է նաև Օրհուսի կոնվենցիայի 9 հոդվածի 4-րդ կետով ամրագրված այն կարգավորումը, համաձայն որի` հիշյալ որոշումները պետք է ընդունվեն կամ արձանագրվեն գրավոր ձևով: Դատարանների և, հնարավորության դեպքում, այլ մարմինների որոշումները պետք է մատչելի լինեն հասարակայնությանը:

Խոսելով դատարանների մասին` ընդգծենք, որ Կոնվենցիան այդ առումով ճկունություն է նախատեսում Կողմերի կողմից հիշյալ գործերը քննող դատական մարմինների ընտրության հարցում, և որոշումների վիճարկման հնարավորություն կարող է նախատեսվել ինչպես ընդհանուր իրավասության, այնպես էլ քաղաքացիական կամ վարչական դատարաններում: Որպես վարչական դատարան կարող է հանդես գալ նաև դատարանի հատուկ պալատ, որը քննում է հանրային իշխանության մարմինների նկատմամբ գործեր, կամ հատուկ դատարան, որն իրավասու է քննելու վարչական որոշումների դեմ բողոքները: Կողմերը կարող են ստեղծել նաև շրջակա միջավայրի առնչությամբ գործեր քննող հատուկ դատարաններ[70]

Ինչ վերաբերում է օրենքին համապատասխան ստեղծված անկախ և անկողմնակալ մարմիններին, նշենք, որ Կոնվենցիայի հիշյալ նորմի տեսանկյունից այդպիսին հանդիսանալու համար անհրաժեշտ է, որպեսզի մարմինը բավարարի մեր կողմից վերը շարադրված պահանջներին: Ավելին, այն պետք է ապահովի պատշաճ ընթացակարգեր, անկախ լինի պետական իշխանության այլ մարմիններից և կապված չլինի որևէ մասնավոր կազմակերպության հետ:

Շարունակելով քվազիդատական մարմինների համար անհրաժեշտ չափանիշների վերլուծությունը` նշենք, որ այդ չափանիշների բացահայտման ու գնահատման տեսանկյունից կարող է օգտակար լինել նաև Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի պրակտիկան, որը մի շարք գործերով դիրքորոշումներ է արտահայտել համանման հարցերի վերաբերյալ: Օրինակ` տրիբունալների առնչությամբ Դատարանը նշել է, որ այն պետք է ստեղծվի օրենքին համապատասխան և իրականացնի իր իրավասության շրջանակներում գործերի քննության գործառույթները` իրավական նորմերի հիման վրա և սահմանված կարգով իրականացվող ընթացակարգերի միջոցով[71]: Ավելին, Դատարանը նշել է, որ դրա անդամները պետք է լինեն անկախ և անկողմնակալ: Անկախությունը որոշվում է անդամների նշանակման կարգով, նրանց լիազորությունների ժամկետով և արտաքին ճնշումների դեմ առկա երաշխիքներով[72]: Արդյունքում Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը մի շարք դեպքերում “Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին> եվրոպական կոնվենցիայի 6 հոդվածով նախատեսված` օրենքին համապատասխան ստեղծված տրիբունալ է դիտարկել նույնիսկ այնպիսի մարմիններ, որոնք համապատասխան պետության օրենսդրության համաձայն չեն ընդգրկվում դատական իշխանության համակարգում[73]:

Եվրոպական միության արդարադատության դատարանը նույնպես մի շարք դեպքերում ներպետական դատական իշխանության համակարգում չընդգրկված մարմինները դիտարկել է որպես դատարան կամ տրիբունալ` եվրոպական միության իրավունքի տեսանկյունից: Այդ առումով Դատարանը նկատի է ունեցել մի շարք գործոններ, ինչպիսիք են, օրինակ` արդյո՞ք մարմինը ստեղծվում է օրենքով, արդյո՞ք այն մշտական է, պարտադիր է արդյո՞ք վերջինիս իրավազորությունը, ընթանում են արդյո՞ք վերջինիս ընթացակարգերը կողմերի միջև, արդյո՞ք այն կիրառում է իրավական նորմերը, արդյո՞ք այն անկախ է և այլն[74]:

Նշենք, որ թեև ներկայացված դիրքորոշումներն ու պրակտիկան չեն կարող դիտարկվել որպես Օրհուսի կոնվենցիայի 9 հոդվածի 2-րդ կետով ամրագրված կարգավորումների առնչությամբ բացարձակ առումով կիրառելի, սակայն դրանք կարող են ուղենիշային նշանակություն ունենալ քննարկվող հիմնախնդրի առնչությամբ հիմնական չափանիշները մեկնաբանելու տեսանկյունից:

Կարծում ենք, որ վերը շարադրվածը հիմք է տալիս եզրակացնելու, որ այն, թե արդյոք կոնկրետ մարմինը հանդիսանում է Կոնվենցիայի 9 հոդվածի 2-րդ կետով ամրագրված անկախ և անկողմնակալ մարմին, գնահատման է ենթակա յուրաքանչյուր կոնկրետ իրավիճակում` հաշվի առնելով վերջինիս համար անհրաժեշտ չափանիշներին բավարարելու հանգամանքը:

Այդ հարցը փորձենք վերլուծել Հայաստանի Հանրապետության կողմից Օրհուսի կոնվենցիայի 9 հոդվածի պահանջների կատարման տեսանկյունից: Ինչպես նշեցինք, ՀՀ սահմանադրական դատարանը, իր` 7 սեպտեմբերի 2010թ. ՍԴՈ-906 որոշմամբ անդրադառնալով հիշյալ խնդրին և եզրակացնելով, որ ինչպես միջազգային-իրավական փաստաթղթերն ու Սահմանադրությունը, այնպես էլ գործող օրենսդրությունը չեն բացառում իրավական շահագրգռվածության առկայության դեպքում հասարակական կազմակերպությունների դատավարական իրավասուբյեկտությունը, արտահայտել է հետևյալ դիրքորոշումը. «Հաշվի առնելով հասարակական կազմակերպությունների դերը պետության և քաղաքացիական հասարակության կյանքում, առաջնորդվելով վերջիններիս գործունեության արդյունավետության բարձրացման նկատառումներով` սահմանադրական դատարանը գտնում է, որ ՀՀ վարչական դատավարության օրենսգիրքը (ընդգծումը մերն է) շահագրգիռ (կանոնադրական համապատասխան իրավասությամբ օժտված) հասարակական կազմակերպությունների համար, որպես իրավաբանական անձ, կարող է սահմանել տվյալ ոլորտում անձանց խախտված իրավունքների համար դատարան դիմելու իրավունքի իրացման դեպքերը և կարգը` հաշվի առնելով actio popularis բողոքների ինստիտուտի առնչությամբ եվրոպական ներկա զարգացումների միտումները: Նման իրավակարգավորումը կնպաստեր ոչ միայն խախտված իրավունքների և օրինական շահերի պաշտպանության, այդ թվում դատական պաշտպանության արդյունավետությանը, այլև կբարձրացներ քաղաքացիական հասարակության բաղադրատարր հանդիսացող` հասարակական կազմակերպությունների դերը»:

Հետևաբար, ՀՀ սահմանադրական դատարանը Կոնվենցիայի 9 հոդվածի 2-րդ կետով նախատեսված մարմիններին առնչվող հարցը քննարկել է զուտ ՀՀ վարչական դատավարության տեսանկյունից (դա, բնականաբար, օրինաչափ է` հաշվի առնելով հիշյալ գործի քննության առարկան):

Միևնույն ժամանակ հարկ է նկատի ունենալ, որ Օրհուսի Կոնվենցիայի 9 հոդվածի 2-րդ կետի համաձայն` ընդունված որոշումների վերանայման հնարավորությունը նախատեսված է ոչ միայն դատարանում, այլ նաև (կամ) օրենքին համապատասխան ստեղծված այլ անկախ և անկողմնակալ մարմնում: Հետևաբար, տվյալ պարագայում հարց է առաջանում այն մասին, թե կա արդյոք Հայաստանի Հանրապետությունում որևէ այլ մարմին, որն իրավասու է իրականացնելու հիշյալ գործերի քննություն: Բնականաբար, խոսքը տվյալ պարագայում դատարանների մասին չէ, քանի որ ըստ ՀՀ ներպետական օրենսդրության` պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների ու դրանց պաշտոնատար անձանց կողմից իրավունքների խախտման առնչությամբ գործերը քննվում են ՀՀ վարչական դատարանում:

Ինչ վերաբերում է Կոնվենցիայի 9 հոդվածի 2-րդ կետի առումով անկախ և անկողմնակալ այլ մարմիններին, նշենք, որ որոշ երկրներում, օրինակ, օմբուդսմենն է հանդես գալիս որպես քաղաքացիների վարչական իրավունքների խախտումները քննող անկախ և անկողմնակալ մարմին: Ավելին, Կոնվենցիայի առնչությամբ բանակցությունների ընթացքում Դանիան, Ֆինլանդիան, Նորվեգիան և Շվեդիան հայտարարություն են արել օմբուդսմենի ինստիտուտը 9 հոդվածի համատեքստում մեկնաբանելու առումով` հավաստելով, որ գործնական տեսանկյունից այն համապատասխանում է Կոնվենցիայի պահանջներին[75]:

Հաշվի առնելով վերը շարադրված վերլուծությունը` կարծում ենք, որ այն հանգամանքը, թե արդյոք օմբուդսմենը կամ ցանկացած այլ մարմին կարող է լինել Կոնվենցիայի հիշյալ նորմով ամրագրված սուբյեկտ, կախված է հիշատակված մի շարք պահանջներին բավարարելու հանգամանքից: Այսինքն` արդյո՞ք կոնկրետ մարմնի ստեղծումը նախատեսված է օրենքով, արդյո՞ք այն անկախ է ու անկողմնակալ, ինչպիսի՞ կառուցվածք ունի, ինչպիսի՞ն են գործերի քննության ընթացակարգերը, ի՞նչ իրավական հետևանքներ ունեն վերջինիս կողմից ընդունվող որոշումները և այլն:

Կարծում ենք, որ այդ տեսանկյունից ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանը չի կարող դիտարկվել Օրհուսի կոնվենցիայի 9 հոդվածի 2-րդ կետի համատեքստում` հաշվի առնելով հիշյալ ինստիտուտի առնչությամբ ՀՀ օրենսդրությամբ նախատեսված իրավակարգավորումները:

Անկասկած, ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանը օրենքին համապատասխան ստեղծված անկախ և անկողմնակալ մարմին է[76]: Սակայն միայն այդ հանգամանքը բավարար չէ Կոնվենցիայի 9 հոդվածի 2-րդ կետով ամրագրված մարմին հանդիսանալու համար, քանի որ այդ տեսանկյունից վերջինս պետք է բավարարի մի շարք այլ կարևոր պահանջների: Մասնավորապես, Օրհուսի կոնվենցիայի 9 հոդվածի 4-րդ կետի համաձայն` քննարկվող ընթացակարգերը պետք է ապահովեն իրավական պաշտպանության համարժեք և արդյունավետ միջոցներ: Մինչդեռ, ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանի ինստիտուտի ու դրան առնչվող ՀՀ իրավակարգավորումների վերլուծությունը հիմք են տալիս եզրակացնելու, որ, օրինակ, վերջինիս կողմից ընդունվող որոշումները համապատասխան պետական մարմինների, տեղական ինքնակառավարման մարմինների և դրանց պաշտոնատար անձանց համար չունեն պարտադիր նշանակություն, այլ կրում են խորհրդատվական, ուղղորդող բնույթ[77]: Ավելին, «Մարդու իրավունքների պաշտպանի մասին» ՀՀ օրենքի 8 հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն` իրավաբանական անձի անունից տրված բողոքը վերաբերում է մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների խախտմանը, եթե իրավաբանական անձի իրավունքների խախտման հետևանքով խախտվել են նաև նրա մասնակից ֆիզիկական անձանց (բաժնետերերիփայատերերիանդամների և այլն), ինչպես նաև նրա պաշտոնատար անձանց իրավունքներն ու հիմնարար ազատություններըկամ այդ անձինք իրավաբանական անձի իրավունքների խախտման հետևանքով վնաս են կրելկամ առկա է այդ անձանց վնաս կրելու հնարավորությունը (ընդգծումը մերն է):

Վերը շարադրվածը հիմք է տալիս եզրակացնելու, որ նշված ընթացակարգերը քննարկվող հիմնախնդրի տեսանկյունից չեն ապահովում իրավական պաշտպանության արդյունավետ և համարժեք միջոցներ: Հաշվի առնելով այդ հանգամանքը` կարծում ենք, որ ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանի կողմից իրավունքի խախտման առնչությամբ բողոքների քննարկմանն ու նրա որոշումների հետևանքներին առնչվող ՀՀ իրավակարգավորումները չեն բավարարում Օրհուսի կոնվենցիայի 9 հոդվածի 2-րդ կետով ամրագրված մարմինների համար անհրաժեշտ պահանջներին, և ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանը հանդես չի գալիս որպես Կոնվենցիայի 9 հոդվածի 2-րդ կետով ամրագրված` համապատասխան որոշումների վերանայումն իրականացնող մարմին:

Միևնույն ժամանակ հարկ է նկատի ունենալ, որ մի շարք երկրներում, անկախ այն հանգամանքից, թե արդյոք օմբուդսմենը հանդիսանում է Օրհուսի կոնվենցիայի 9 հոդվածի 2-րդ կետով ամրագրված անկախ և անկողմնակալ մարմին, թե ոչ, վերջինս չափազանց կարևոր նշանակություն է ունենում և մեծ հեղինակություն է վայելում քննարկվող հիմնախնդիրների լուծման առումով: Այդ տեսանկյունից հիշատակման են արժանի, օրինակ, սկանդինավյան երկրները, Չեխիան[78] և այլն: Շվեդիայում, օրինակ, Խորհրդարանական օմբուդսմենը ունի կարգապահական գործառույթներ և իր լիազորություններն իրականացնում է կարծիքների միջոցով, որոնք բավականին հեղինակավոր են: Նա իրավասու է քննելու պաշտոնեական դիրքի չարաշահման առնչությամբ քաղաքացիական ծառայողների վերաբերյալ գործերը` չնայած վերջինիս կողմից նման գործերի քննությունը չափազանց հազվադեպ բնույթ է կրում: Այդ համատեքստում հենց Խորհրդարանական օմբուդսմենն է բնապահպանական որոշակի գործերով ապահովել արդարադատության մատչելիությունը[79]: Մասնավորապես, օրինակ, այն իրավիճակներում, երբ չկա գրավոր որոշում կամ անձը չի տեղեկացվել որոշման մասին, նա փաստացի չի կարող բողոքարկել որոշումը: Տվյալ պարագայում անհամարժեք և ոչ պատշաճ վարչական վարույթի առնչությամբ կարելի է դիմել Խորհրդարանական օմբուդսմենին, որը կարող է քննադատել համապատասխան մարմնին կամ պաշտոնատար անձին և նույնիսկ մեղադրանք առաջադրել պաշտոնեական դիրքի չարաշահման համար Քրեական օրենսգրքի 20:1 գլխի համաձայն: Այդպիսի քննադատությունը բավականին մեծ հեղինակություն է վայելում և ձևավորում է վարչական պրակտիկա, որին փաստացի սկսում են հետևել[80]:

Հաշվի առնելով վերը շարադրվածը` կարծում ենք, որ Հայաստանի Հանրապետությունում նույնպես մարդու իրավունքների պաշտպանի ինստիտուտին առնչվող զարգացումները կարելի է իրականացնել այն ուղղությամբ, որպեսզի վերջինս հանդես գա որպես հիշյալ հիմնախնդրի լուծման առումով առանցքային դերակատարություն ունեցող մարմին:

Հիշյալ համատեքստում հարկ ենք համարում անդրադառնալ նաև վարչարարություն իրականացնող մարմինների` Կոնվենցիայի 9 հոդվածի 2-րդ կետով նախատեսված` համապատասխան որոշումների վերանայումն իրականացնող մարմիններ հանդիսանալու հանգամանքին:

Կարծում ենք, որ նրանք նույնպես չեն կարող ընդգրկվել Կոնվենցիայի հիշյալ ձևակերպման համատեքստում հետևյալ պատճառաբանությամբ. «Վարչարարության հիմունքների և վարչական վարույթի մասին» ՀՀ օրենքի 3 հոդվածի համաձայն` վարչական մարմիններն են` Հայաստանի Հանրապետության գործադիր իշխանության հանրապետական և տարածքային կառավարման, ինչպես նաև տեղական ինքնակառավարման մարմինները`

ա) Հայաստանի Հանրապետության գործադիր իշխանության հանրապետական մարմիններ` Հայաստանի Հանրապետության նախարարություններ և Հանրապետության ողջ տարածքում վարչարարություն իրականացնող պետական այլ մարմիններ.

բ) տարածքային կառավարման մարմիններ` մարզպետներ.

գ) տեղական ինքնակառավարման մարմիններ` համայնքի ավագանի և համայնքի ղեկավար. քաղաքապետ` քաղաքային համայնքում, գյուղապետ` գյուղական համայնքում:

Եթե վերը թվարկված մարմիններից բացի, վարչարարություն են իրականացնում պետական այլ մարմիններ, ապա սույն օրենքի իմաստով` դրանք նույնպես համարվում են վարչական մարմիններ:

Ակնհայտ է, որ հիշյալ մարմինները չեն բավարարում Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի 2-րդ կետի առումով կարևորագույն նշանակություն ունեցող հանգամանքին` անկախ չեն պետական իշխանության այլ մարմիններից և մեր կարծիքով, չեն կարող համապատասխանել օրենքին համապատասխան ստեղծված անկախ և անկողմնակալ մարմնի համար անհրաժեշտ չափանիշներին:

Ամփոփելով վերը շարադրվածը` նշենք, որ թեև Օրհուսի կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի 2-րդ կետի համաձայն` համապատասխան որոշումների վերանայում կարող են իրականացնել նաև օրենքին համապատասխան ստեղծված անկախ և անկողմնակալ այլ մարմինները, սակայն ՀՀ գործող իրավակարգավորումների համատեքստում դատական իշխանության մաս չկազմող ներկայացված մարմինները չեն ընդգրկվում հիշյալ նորմով ամրագրված մարմինների շրջանակներում և չեն հանդիսանում Օրհուսի կոնվենցիայի 9 հոդվածի 2-րդ կետի առումով համապատասխան որոշումների վերանայում իրականացնող մարմին: Միևնույն ժամանակ կարծում ենք, որ Հայաստանի Հանրապետությունում մարդու իրավունքների պաշտպանի ինստիտուտին առնչվող զարգացումները կարելի է իրականացնել այն ուղղությամբ, որպեսզի վերջինս հանդես գա որպես հիշյալ հիմնախնդրի լուծման առումով առանցքային դերակատարություն ունեցող ինստիտուտ: Հարկ է նկատի ունենալ, որ ՀՀ գործող իրավակարգավորումների համատեքստում վարչական դատարանը կարող է հանդես գալ որպես դատական ատյան, որն իրականացնում է հիշյալ որոշումների վերանայման լիազորությունը:

 

Այսպիսով, կարելի է փաստել, որ ՀՀ գործող օրենսդրությամբ սահմանված չեն շահագրգիռ հա­սա­րակական կազմակերպությունների՝ այլոց խախտված իրա­վունքների կապակցությամբ դա­­տա­­րան դիմելու իրավունքի իրացման դեպքերը և կարգը, որպիսի իրավա­կար­գա­վո­րու­մները կարիք ունեն վերանայման, այդ թվում՝ հասարակական կազմա­կեր­­պութ­յուն­ների միջոցով պետական կառավարման և տե­ղա­կան ինքնակառավարման նկատ­­մամբ հասարակական վերահսկողության արդյու­նա­վետության բարձ­րացման նկա­տառումով:

Սույն Զեկույցի շրջանակներում առաջ քաշված մի շարք հարցադրումների և դրանց օրենսդրական լուծումների հա­մա­տեքստում, ողջունելի ենք համարում ՀՀ ար­դա­րադատության նախարարության պաշտոնական կայքէջում տեղադրված (18.11.2014թ.) «Հասարակական կազմա­կեր­պութ­յունների մասին» ՀՀ նոր օրենքի նա­խագծով նախատեսված իրավակար­գա­վո­րում­ները[81]:

Սակայն նշված նախագիծը կարող է ունենալ իրական կիրառական նշանակություն միայն այն դեպքում, երբ համապատասխան իրավակարգավորումներ նախատեսվեն նաև ՀՀ վարչական դատավարության օրենգրքով: Ընդ որում, այս պահանջը հստակ իր արտացոլումն է գտել նաև ՀՀ սահմանադրական դատարանի վերոհիշյալ որոշումենրով:

 

«Տնտեսաիրավական վերլուծությունների կենտրոն» ՀԿ-ի

հանձնախմբի անդամներ՝

Իրավաբանական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Գևորգ Դանիելյան,

իրավաբանական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ  Էդգար Շաթիրյան,

իրավաբանական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Անահիտ Մանասյան,

տնտեսական գիտությունների թեկնածու Ռուբեն Միքայելյան:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Օգտագործված գրականության ցանկ

 

  1. Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրություն (ընդ. 05.07.1995թ., 27.11.2005թ. փոփոխություններով):
  2. «Շրջակա միջավայրի հարցերի առնչությամբ տեղեկատվության մատ­չե­լիութ­յան, որոշումների ընդունման գործ­ըն­թա­­ցին հասարակայնության մասնակ­ցության և արդարադատության մատչելիության մա­­սին» կոնվենցիա (Օրհուս, Դանիա, 1998թ.):
  3. Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատություն­ների պաշտպա­նության մասին Եվրոպական կոնվենցիա (4 նոյեմբերի 1950թ., Հռոմ):
  4. Հայաստանի Հանրապետության վարչական դատավարության օրենս­գիրք (ընդ. 05.12.2013թ.):
  5. Հայաստանի Հանրապետության վարչական դատավարության օրենսգիրք (ընդ. 28.11.2007թ.):
  6. Հայաս­տա­նի Հանրապետության քաղաքացիական դատավարության օրենսգիրք (ընդ. 17.06.1998թ.):
  7. «Իրավական ակտերի մասին» ՀՀ օրենք (ընդ. 03.04.2002թ.):
  8. «Մարդու իրավունքների պաշտպանի մասին» ՀՀ օրենք (ընդ. 21.10.2003թ.):
  9. «Հասարակական կազմա­կեր­պությունների մասին» ՀՀ օրենք (ընդ. 04.12.2001թ.):
  10. Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան. վճիռների ընտրանի (1979-2000թթ.), Երևան 2002:
  11. Հայաստանի Հանրապետության սահմանադրական դատա­րանի 07.09.2010 թվականի թիվ ՍԴՈ-906 որոշումը:
  12. Հայաստանի Հանրապետության սահմանադրական դատարանի 04.04.2008 թվա­կանի թիվ ՍԴՈ-747 որոշումը:
  13. Հայաստանի Հանրապետության սահմանադրական դատարանի 26.12.2000թ. թիվ ՍԴՈ-269 որոշ­ումը:
  14. Հայաս­տա­նի Հանրապետության վճռաբեկ դատարանի 01.04.2011թ. որոշումը թիվ ՎԴ/3275/05/09 վար­չա­կան գործով:
  15. Հայաս­տա­նի Հանրապետության վճռաբեկ դատարանի 30.10.2009թ. որոշումը թիվ ՎԴ/3275/05/09 վարչական գործով:
  16. Հայաս­տա­նի Հանրապետության վարչական դատարանի 24.03.2010թ. վճիռը թիվ ՎԴ/3275/05/09 գործով:
  17. Հայաստանի Հանրապետության դատարանների նախագահների խորհրդի 17.09.2011թ. «Հայաստանի Հանրապետության վարչական դատավարության օրենսգրքի 79-րդ հոդվածի կիրառման դատական պրակտիկայի մասին» թիվ 127 որոշումը:
  18. Абдулаев М. И. Теория государства и права: учебник (издание второе, дополненное), Москва, 2004.
  19. Григорьева И. В. Теория государства и права: учебное пособие, Тамбов, 2009.
  20. Елисеев Н. Г. Гражданское процессуальное право зарубежных стран, М., 2006.
  21. Малько А. В. Теория государства и права в схемах, определениях и комментариях: учебное пособие – «Проспект», 2010.
  22. Оскаве К. Классовый иск в современном американском гражданском процессе // Защита прав и за­конных интересов граждан и организаций: материалы Международной научно-практической конфе­рен­ции. Сочи, Ч. 1, 2002, N 3.
  23. Пучинский В. К. Гражданский процесс зарубежных стран, М., 2007.
  24. Bugge, Hans Christian, The new article on environmental protection inNorway’s Constitution, in World Survey («There are no special rules for environmental rights and interest»).
  25. Clermont K. M. Principles of Civil Procedure. St. Paul, 2005.
  26. Friedman L. M. American Law in the 20th Century. New Haven; London, 2002.
  27. Fuhr, Gebers, Ormond & Roller, «Access to Justice: Legal Standing for Environmental Associations in the European Union» (chapter 3), in D. Robinson and J. Dunkley (eds). Public interest perspectives in En­viron­mental Law, London: Wiley Chancery, 1995.
  28. Gerrit BetlemEnvironmental Locus Standi in The Netherlands, 3 Revof EurComm. & Int'l EnvirL238 (1994).
  29. 29.         Gerrit Betlem, Standing for Ecosystems - Going Dutch, 54 CAMBRIDGE L.J. 153 (1995).
  30. Gerrit BetlemThe state of Dutch environmental law anno 1995in. NesporStefano (ed). Rapporto mon­­diale sul Diritto dell' AmbienteA World Survey of Environmental Law, Milano, 1996.
  31. Jensen, Torben, General report, in The concept of interest in administrative litigation (personal interest, collective interest, actio popularis), especially in environmental matters, Eighth Colloquium of the Councils of State and Supreme Courts of Justice of Member States of the European Community, Copenhagen, 1982, (referred to below as The concept of interest).
  32. Jonathan Verschuuren, «The Role of the Judiciary in Environmental Governance in The Netherlands», 2007. Electronic copy available at: http://ssrn.com/abstract=1291263.
  33. Klik P., Group Actions in Civil Law Suits: The New Law in the Netherlands, 4 EurEnvtlLRev14, 1995 (analyzing Articles 3:305a, 305b of the Dutch Civil Code.
  34. MÜLLEROVÁ H. Public Participation in Environmental Decision-Making: Implementation of the Aarhus Convention, Praha, 2013, http://www.ilaw.cas.cz/get.php?file=data/files/epub/aarhus_fin.pdf.
  35. Pring George and Pring Catherine, Greening Justice: Creating and Improving Environmental Courts and Tribunals, 2009.
  36. Resnik J. Whither and Whether Adjudication? // BostonUniversityLaw Review, 2006, N 86.
  37. Sevine Ercmann, Enforcement of Environmental Law inUnited Statesand European Law: Realities and Expectations, 26 Envtl. L. 1213, 1225 nn. 47-48 (1996).
  38. Sioutis,Glykeria,Greeceenvironmental law and judicial review in A world survey of environmental law.
  39. Spencer B. A. Civil Procedure. A Contemporary Approach. St. Paul, 2007.
  40. Subrin S. N., Minow M. L., Brodin M. S., Main T. O. Civil Procedure: Doctrine, Practice and Context. New York, 2008. 
  41. Руководство по применению конвенции ЕЭК ООН «О доступе к информации, участии об­щественности в процессе принятия решений и доступе к правосудию по вопросам, касающимся окружа­ющей среды» в Кыргызской Республике / авторы-сост. О. Печенюк, С. Борцова, Е. Гаврилова. – Бишкек, Алматы, 2007. http://sud.gov.kz/sites/default/files/pravo_na_dostup_k_pravosudiyu _0.pdf.
  42. Handbook on Access to Justice under the Aarhus Convention (edited by Stephen Stec), Published by The Regional Environmental Center for Central and Eastern Europe, Szentendre, Hungary, March 2003. http://www.elaw.org/system/files/aarhus.Access.Justice.pdf 
  43. THE AARHUS CONVENTION: AN IMPLEMENTATION GUIDE, United Nations Economic Commission for Europe, Second edition, 2013, http://www.unece.org/fileadmin/DAM/env/pp/ppdm/Aarhus_Implementation_Guide_second_edition_-_text_only.pdf.
  44. Economic Commission for Europe,  Meeting of the Parties to the Convention on Access to Information, Public Participation in Decision-making and Access to Justice in Environmental Matters (Fifth session, Maastricht, the Netherlands, 30 June and 1 July 2014), Decision V/9a on compliance by Armenia.
  45. Decision IV/9a on compliance by Armenia with its obligations under the Convention (adopted by the Meeting of Parties to the Convention on Access to Information, Public Participation in Decision-making and Access to Justice in Environmental Matters at its fourth session), ECE/MP.PP/2011/2/Add.1.
  46. Findings and Recommendations of the Aarhus Convention Compliance Committee with regard to communication ACCC/C/2010/48 concerning compliance byAustria(adopted by the Compliance Committee on 16 December 2011). 
  47. Findings and recommendations with regard to communication ACCC/C/2011/62 concerning compliance by Armenia(adopted by the Compliance Committee on 28 june 2013), «IV. Conclusions and recommendations».
  48. Access to justice in environmental matters – Sweden, https://e-justice.europa.eu/content_access_to_justice_in_environmental_matters-300-se-maximizeMS-en.do?member=1.
  49. Communication to the Aarhus Convention Compliance Committee concerning compliance by Sweden with provisions of the Convention in relation to permits issued for wind turbines and the applicable legislation in general (ACCC/C/2013/81) // Ministry of the Environment Sweden, http://www.unece.org/fileadmin/DAM/env/pp/compliance/C2013-81/Communication _from_Party/frParty_26Sep2013.pdf.
  50. Balmer-Schafroth and others v. Switzerland (judgment of 26 August 1997).
  51. Benthem v. The Netherlands, application no. 8848/80 para. 32.
  52. Campbell and Fell v. United Kingdom, Application Nos. 7819/77 and 7878/77, ECHR, Judgement of 28 June 1984.
  53. Coême and others v.Belgium, Application Nos. 32492/96, 32547/96, 32548/96, 33209/96 and 33210/96, ECHR, Judgement of 22 June 2000.
  54. Guerra and others v. Italy(judgment of 19 February 1998, p. 227, § 57 (Reports of Judgments and De­ci­sions 1998-I). 
  55. Hatton and others v. the United Kingdom (judgment of 8 July 2003, p. 96).
  56. Le Compte, Van Leuven and De Meyere v. Belgium, application no. 6878/75 judgment of 23 June 1981 para. 47.
  57. Lo՛pez Ostra v. Spain(judgment of 9 December 1994, Series A no. 303-C, pp. 54-55, § 51).
  58. Ringeisen v. Austria, application no. 2614/65 judgment of 16 July 1971, para. 94.
  59.  Sramek v.Austria Application No. 8790/79, ECHR, Judgement of 22 October 1984.
  60. Case C-263/08, Djurgården-Lilla Värtans Miljöskyddsförening v. Stockholms kommun, Judgement of the Court (Second Chamber) of 15 October 2009.
  61. Case C-205/08, Umweltanwalt von Kärnten v. Kärntner Landesregierung, Judgement of the Court (Second Chamber) of 10 December 2009.
  62. Case report at NRt 1980, quoted in Basse, Ellen Margrethe, Report fromDenmark.  
  63. De Nieuwe Meer Case, HR 27 June 1986, Nederlandse Jurisprudentie, 743 note by Heemskerk.
  64. Drustvo ekologov Slovenije (Association of Ecologists of Slovenia), Case No. U-I-30/95, 15.1.1996.
  65. Decision of the Supreme Court in Somogy Nature Conservation Organisation v. Ministry of Traffic, Telecommunication and Water Management of Hungary (Handbook on Access to Justice under the Aarhus Con­vention (Edited by Stephen Stec)), Szentendre, Hungary, March 2003.
  66. Judgment of the European Court of Justice (Fourth Chamber). Preliminary ruling under Article 234 EC, from the Oberverwaltungsgericht für das Land Nordrhein-Westfalen (Germany), In Case C-115/09, 12 May, 2011.
  67. Environmental Protection Act, article 4(3), Official Gazette of the Republic of Slovenia no. 32/93.
  68. Federal Civil Judicial Procedure and Rules, 2004 Revised Edition. St. Paul, 2004.
  69. Party of Democratic Renewal of Domzale, and Kristina Brodnik from Domzale, No: U-I-34/92, 8.3.1993.
  70. Recommendation Rec(2004)20 of the Committee of Ministers to member states on judicial review of ad­mi­nistra­tive acts (Adopted by the Committee of Ministers on 15 December 2004 at the 909th meeting of the Ministers’ De­pu­ties).
  71. La Loi du 12 janvier 1993 concernant un droit d’action en matiere de protection de l’environnement.
  72.   Jan Darpö, http://www.google.am/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=2&ved=0CDQQFjAB&url=http%3A%2F%2Fwww.jandarpo.se%2Fupload%2FEC%2520SE%2520Darpo.doc&ei=RM5yVJvkLOXXyQOrk4K4Cw&usg=AFQjCNH84fniy3kQ9Eei8I12X6UI2f0TWA&bvm=bv.80185997,d.d2s.
  73. ECE/MP.PP/C.1/2006/4/Add.2, http://www.unece.org/fileadmin/DAM/env/documents/2006/pp/ece.mp.pp.c.1.2006.4.add.2.e.pdf. 
  74. europa.eu.int/eur-lex/en/treaties/dat/ec_cons_treaty_en.pdf.
  75. http://www.justice.am/legal/view/article/713:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Հավելված[82]

                                                              էկոլոգիական հարցադրումներով իրավական

                                                              գործընթացների առնչությամբ գործնական

                                                              աշխատանքում ներգրավվածինչպես նաև

                                                              տեսաբան իրավագետների դիրքորոշումը

                                                              բացահայտելու առնչությամբ

                                                              «Տնտեսաիրավական վերլուծությունների

                                                              կենտրոն» ՀԿ-ի հանձնախմբի կողմից

                                                              անցկացված հարցման արդյունքները

 

 

 

 

 

1. Անհրաժե՞շտ է, արդյոք, խմբային հայցերի ներդրումը վարչական դատավարությունում.

81՝ այո, 32՝ ոչ, 3՝ որոշակի վերապահումներով:

 

2. Գործնական աշխատանքում առաջացե՞լ է Օրհուսի կոնվենցիայի դրույթները կիրառելու անհրաժեշտություն.

91՝ այո, 25՝ ոչ, 0՝ որոշակի վերապահումներով:

 

3. Ներկայիս իրավական կարգավորումները բավարա՞ր են, արդյոք, մարդու էկոլոգիական իրավունքները լիարժեք պաշտպանելու համար.

22՝ այո,  86՝ ոչ, 8՝ որոշակի վերապահումներով:

 

4. Հասարակական կազմակերպությունների կողմից բնապահպանական կամ որևէ այլ հանրային նշանակության հարցերով հայցեր ներկայացնելու իրավունքը բխո՞ւմ է, արդյոք, արդարադատության մատչելիության սկզբունքից:

98՝ այո, 5՝ ոչ, 13՝ որոշակի վերապահումներով,

 

5. Բավարա՞ր են, արդյոք, Մարդու իրավունքների պաշտպանի լիազորությունները տնտեսության կառավարման ու բնապահպանության ոլորտում մարդու իրավունքների պաշտպանության արդյունավետ գործառույթներ իրականացնելու համար.

79՝ այո, 31՝ ոչ, 6՝ որոշակի վերապահումներով:

 

6. Հիմքեր կա՞ն, արդյոք, ընդլայնելու տեղական բյուջե մուտքագրվող միջոցների շրջանակը՝ կապված համայնքի տարածքում հանքարդյունաբերական գործունեություն իրականացնելու հետ.

56՝ այո,  59՝ ոչ, 1՝  որոշակի վերապահումներով:

 

7. Ներկայիս հարկային քաղաքականությունը, այդ թվում՝ պարտադիր վճարների սահմանման մասով, նպաստո՞ւմ է, արդյոք, որպեսզի բնապահպանական ոլորտում ձևավորվեն իրավախախտումներից զերծ մնալու անհրաժեշտ սոցիալ-հոգեբանական նախադրյալներ.

101՝ այո, 3՝ ոչ, 12՝ որոշակի վերապահումներով:

 

8. Նպատակահարմար չէ՞, արդոք, վերահսկողական լիազորություններ իրականացնելու ընթացակարգերում առավել լայն չափով ներառել անկախ ոչ պետական մասնագիտական հանձնախմբերի եզրակացությամբ ղեկավարվելու պահանջները.

95՝ այո, 7՝ ոչ, 14՝ որոշակի վերապահումներով|:

 

9. Նպատակահարմար չէ՞, արդյոք, վճռաբել բողոքներ ներկայացնելու իրավունքը չփոխկապակցել փաստաբանի կողմից այն ստորագրելու հետ.

79՝ այո, 28՝  ոչ, 9՝ որոշակի վերապահումներով:

 

10. Առավել արդյունավետ չի՞ լինի իրավական ակտերի նախագծերի առնչությամբ կարգավորման ազդեցության գնահատման հարցերով փորձաքննություն իրականացնեն ոչ պետական մասնագիտական կառույցները.

82՝ այո, 29՝ ոչ, 5՝ որոշակի վերապահումներով:



[1] Սոցիոլոգիական հարցումներն իրականացվել են հանձնախմբի կողմից հաստատված հարցաթերթիկի համաձայն, որը կցվում է սույն զեկույցին: Հարցումներին ներգրավվել են ինչպես ոլորտի պատասխանատու պրակտիկ աշխատողներ, այնպես էլ տեսաբան-իրավագետներ և դատական համակարգի հետ վառնչված մասնագիտական կրթություն չունեցող քաղաքացիներ, որոնց հնդհանուր թիվը կազմել է 116 մարդ:

[2] Տե՛ս, օրինակ, Суд и правосудие в СССР  / Под ред. Б.А. Галкина. М.: Юридическая литература, 1981; Конституционные основы правосудия в СССР. Под ред. В. М. Савицкого. М., «Наука», 1981:

[3] «Շահագրգիռ հասարակայնությունը» շրջակա միջավայրին վերաբերող հարցերով որոշումների ըն­դուն­ման գործընթացի արդյունքում ազդեցություն կրող և (կամ) նման ազդեցության ենթակա և (կամ) նշված գործընթացում շահագրգռվածություն ունեցող հասարակայնությունն է: Ելնելով սույն սահ­ման­ման իմաստից՝ շրջակա միջավայրի պահպանության հարցերով զբաղվող և ազգային օրենսդրությամբ ներ­կայացվող  պահանջներին համապատասխանող ոչ կառավարական կազմակերպությունները հա­մար­վում են շահագրգիռ կազմակերպություններ (Օրհուսի կոնվենցիայի 2-րդ հոդ.-ի 5-րդ կետ):

[4] Տե՛ս ՀՀ սահմանադրական դատա­րանի՝ 07.09.2010 թվականի ՍԴՈ-906 որոշման 8-րդ կետը:

[5] Տե՛ս, օրինակ, И. В. Григорьева. Теория государства и права: учебное пособие, Тамбов, 2009 (4.1.2); М. И. Абдулаев. Теория государства и права: учебник (издание второе, дополненное), Москва, 2004 (6.4); А. В. Малько. Теория государства и права в схемах, определениях и комментариях: учебное пособие – «Проспект», 2010 (8.2):

[6] Տե՛ս Руководство по применению конвенции ЕЭК ООН «О доступе к информации, участии об­щественности в процессе принятия решений и доступе к правосудию по вопросам, касающимся окружа­ющей среды» в Кыргызской Республике / авторы-сост. О. Печенюк, С. Борцова, Е. Гаврилова. – Бишкек, Алматы, 2007, 2.2:

[7] Decision IV/9a on compliance by Armenia with its obligations under the Convention (adopted by the Meeting of Parties to the Convention on Access to Information, Public Participation in Decision-making and Access to Justice in Environmental Matters at its fourth session), ECE/MP.PP/2011/2/Add.1.

[8] Findings and recommendations with regard to communication ACCC/C/2011/62 concerning compliance byArmenia (adopted by the Compliance Committee on 28 june 2013), «IV. Conclusions and recommendations».

[9] Economic Commission for Europe,  Meeting of the Parties to the Convention on Access to Information, Public Participation in Decision-making and Access to Justice in Environmental Matters (Fifth session, Maastricht, the Netherlands, 30 June and 1 July 2014), Decision V/9a on compliance by Armenia.

[10] Տե՛ս ՀՀ վարչական դատարանի 24.03.2010թ. վճիռը թիվ ՎԴ/3275/05/09 գործով: ՀՀ դատարանների նախագահների խորհրդի 17.09.2011թ. թիվ 127 որոշումը «Հայաստանի Հանրապետության վարչական դատավարության օրենսգրքի 79-րդ հոդվածի կիրառման դատական պրակտիկայի մասին»:

[11] Տե՛ս ՀՀ վարչական դատարանի 24.03.2010թ. վճիռը թիվ ՎԴ/3275/05/09 գործով:

[12] ՀՀ վճռաբեկ դատարանի 01.04.2011թ. որոշմամբ սույն գործով ներկայացված վճռաբեկ բողոքը մերժ­վեց (ընդ որում` որոշման մեջ հղում է կատարված ՀՀ սահմանադրական դատարանի այն որոշման վրա, որով այդպիսի մասնակցությունն իրավաչափ է համարվել):

[13] Օրենսգիրքն ուժը կորցրել է 05.12.13 ՀՕ-139-Ն:

[14] Տե՛ս ՀՀ դատարանների նախագահների խորհրդի 17.09.2011թ. թիվ 127 որոշումը «Հայաստանի Հան­րա­­պե­տութ­յան վարչական դատավարության օրենսգրքի 79-րդ հոդվածի կիրառման դատական պրակ­տի­­կայի մասին»: 

[15] Շահագրգիռ անձն իրավունք ունի սույն օրենսգրքով սահմանված կարգով դիմել դա­տա­րան՝ ՀՀ Սահ­մանադրությամբ, օրենքներով և այլ իրավական ակտերով սահման­ված կամ պայմանագրով նա­խատեսված իր իրավունքների, ազատությունների և օրի­նա­կան շահերի պաշտպանության համար: Սույն օրենսգրքով և այլ օրենքներով նա­խա­տեսված դեպքերում այլ անձանց իրավունքների, ազա­տութ­յունների ու օրինական շա­հերի պաշտպանության համար իրավունք ունեն դատարան դիմել այդ­պիսի պաշտ­պանությամբ հանդես գալու իրավասություն ունեցող անձինք (հոդված 2):

[16] Յուրաքանչյուր ոք, երբ որոշվում են նրա քաղաքացիական իրավունքներն ու պարտականություն­նե­րը կամ նրան ներկայացված ցանկացած քրեական մեղադրանքի առնչությամբ, ունի օրենքի հիման վրա ստեղծված անկախ ու անաչառ դատարանի կողմից ողջամիտ ժամկետում արդարացի և հրա­պա­րա­կային դատաքննության իրավունք:

[17] Տե՛ս ՀՀ սահմանադրական դատարանի՝ 07.09.2010 թվականի ՍԴՈ-906 որոշման 7, 8-րդ կետերը:

[18] Տե՛ս Party of Democratic Renewal of Domzale, and Kristina Brodnik from Domzale, No: U-I-34/92, 8.3.1993:

[19] Տե՛ս Drustvo ekologov Slovenije (Association of Ecologists of Slovenia), Case No. U-I-30/95, 15.1.1996:

[20] Տե՛ս Environmental Protection Act, article 4(3), Official Gazette of the Republic of Slovenia no. 32/93:

[21] Տե՛ս Recommendation Rec(2004)20 of the Committee of Ministers to member states on judicial review of ad­mi­nistra­tive acts (Adopted by the Committee of Ministers on 15 December 2004 at the 909th meeting of the Ministers’ De­pu­ties):

[22] Տե՛ս նույն տեղում, Explanatory memorandum, II.B.2. Access to judicial review, Principle 2.a, p.37-38:

[23] Տե՛ս Explanatory memorandum...., p.39, Balmer-Schafroth judgment, 1997:

[24] Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի պրակտիկայում բնապահպանական իրավունք­ների պաշտպանության կապակցությամբ գործերից են «Ֆադեևան ընդդեմ Ռուսաստանի Դաշնութ­յան» (N 55723/00), «Դուբեցկայան և այլոք ընդդեմ Ուկրաինայի» (N 30499/03), «Սեֆա Թաշքինն և այ­լոք ընդդեմ Թուրքիայի» (N 46117/99), «Ջաքոմելլին ընդդեմ Իտալիայի» (N 59909/00) և մի շարք այլ գոր­ծեր:      

[25] Hatton and others v. the United Kingdom (judgment of 8 July 2003, p. 96).

[26] Lo՛pez Ostra v. Spain (judgment of 9 December 1994, Series A no. 303-C, pp. 54-55, § 51).

[27] Guerra and others v. Italy (judgment of 19 February 1998, p. 227, § 57 (Reports of Judgments and De­ci­sions 1998-I). 

[28] (Le Compte, Van Leuven and De Meyere v. Belgium, application no. 6878/75 judgment of 23 June 1981 para. 47; Ringeisen v. Austria, application no. 2614/65 judgment of 16 July 1971, para. 94; Benthem v. The Netherlands, application no. 8848/80 para. 32):

[29] Balmer-Schafroth and others v. Switzerland (judgment of 26 August 1997).

[30] Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան. վճիռների ընտրանի (1979-2000թթ.), Երևան 2002, էջեր 85-87:

[31] Ըստ այդմ, յուրաքանչյուր ոք, ում՝ սույն Կոնվենցիայով ամրագրված իրավունքներն ու ազա­տութ­յուն­ները խախտվում են, ունի պետական մարմինների առջև իրավական պաշտպանության արդյունավետ միջոցի իրավունք, նույնիսկ, եթե խախտումը կատարել են ի պաշտոնե գործող անձինք:

[32] Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան. վճիռների ընտրանի (1979-2000թթ.), Երևան 2002, էջ 88:

[33] Նույն տեղում, էջեր 89-90:

[34] Տե՛ս Judgment of the European Court of Justice (Fourth Chamber). Preliminary ruling under Article 234 EC, from the Oberverwaltungsgericht für das Land Nordrhein-Westfalen (Germany), In Case C-115/09, 12 May, 2011: 

[35] Տե՛ս Clermont K. M. Principles of Civil Procedure.St. Paul, 2005, էջ 386:

[36] Տե՛ս Елисеев Н. Г. Гражданское процессуальное право зарубежных стран, М., 2006, էջ 495:

[37] Տե՛ս Пучинский В. К. Гражданский процесс зарубежных стран, М., 2007, էջ 153:

[38] Տե՛ս Оскаве К. Классовый иск в современном американском гражданском процессе // Защита прав и за­конных интересов граждан и организаций: материалы Международной научно-практической конфе­рен­ции. Сочи, Ч. 1, 2002, N 3, էջեր 69-81:

[39] Տե՛ս Friedman L. M. American Law in the 20th Century.New Haven;London, 2002, էջ 256:

[40] Տե՛ս Federal Civil Judicial Procedure and Rules, 2004 Revised Edition.St. Paul, 2004, էջեր 121-122:

[41] Տե՛ս Resnik J. Whither and Whether Adjudication? // Boston University Law Review, 2006, N 86, էջ 1125:

[42] Տե՛ս Spencer B. A. Civil Procedure. A Contemporary Approach.St. Paul, 2007, էջ 565:

[43] Տե՛ս Subrin S. N., Minow M. L., Brodin M. S., Main T. O. Civil Procedure: Doctrine, Practice and Context.New York, 2008, էջ 928:

[44] Տե՛ս Handbook on Access to Justice under the Aarhus Convention (edited by Stephen Stec), Published by The Regional Environmental Center for Central and Eastern Europe, Szentendre, Hungary, March 2003, էջ 32: http://www.elaw.org/system/files/aarhus.Access.Justice.pdf 

[45] Տե՛ս Վարչական իրավունքի մասին ընդհանուր օրենքը (1994թ.), Տիտղոս 3.5 «Հասարակայնության մասնակցության ընդլայնված ընթացակարգեր»: Տե՛ս նաև Gerrit BetlemEnvironmental Locus Standi in The Netherlands, 3 Revof EurComm. & Int'l EnvirL238 (1994):

[46] Տե՛ս PKlikGroup Actions in Civil Law Suits: The New Law in the Netherlands, 4 EurEnvtlLRev14, 1995 (analyzing Articles 3:305a, 305b of the Dutch Civil Code:

[47] Տե՛ս BetlemGerritThe state of Dutch environmental law anno 1995in. NesporStefano (ed). Rapporto mon­­diale sul Diritto dell' AmbienteA World Survey of Environmental Law, Milano, 1996, էջեր 259, 263:

[48] Տե՛ս De Nieuwe Meer Case, HR 27 June 1986, Nederlandse Jurisprudentie, 743 note by Heemskerk, cited in id:

[49] Տե՛ս Jonathan Verschuuren, "The Role of the Judiciary in Environmental Governance in TheNetherlands", 2007, pp 5. Electronic copy available at: http://ssrn.com/abstract=1291263. 

[50] Տե՛ս George Pring and Catherine Pring, Greening Justice: Creating and Improving Environmental Courts and Tribunals, 2009, էջ 37:

[51] Տե՛ս Fuhr, Gebers, Ormond & Roller, “Access to Justice: Legal Standing for Environmental Associations in the European Union” (chapter 3), in D. Robinson and J. Dunkley (eds). Public interest perspectives in En­viron­mental Law, London: Wiley Chancery, 1995, էջ 89:

[52] Տե՛ս LEGGE 8 luglio 1986, n. 349. Normattiva.it (15 luglio 1986):

[53] Տե´ս THE AARHUS CONVENTION: AN IMPLEMENTATION GUIDE, United Nations Economic Commission forEurope, Second edition, 2013, էջ 203, http://www.unece.org/fileadmin/DAM/env/pp/ppdm/Aarhus_Implementation_Guide_second_edition_-_text_only.pdf:

[54] Տե´ս THE AARHUS CONVENTION: AN IMPLEMENTATION GUIDE, United Nations Economic Commission forEurope, Second edition, 2013, էջ 203, http://www.unece.org/fileadmin/DAM/env/pp/ppdm/Aarhus_Implementation_Guide_second_edition_-_text_only.pdf:

[55] ECE/MP.PP/C.1/2006/4/Add.2, http://www.unece.org/fileadmin/DAM/env/documents/2006/pp/ece.mp.pp.c.1.2006.4.add.2.e.pdf: 

[56] Տե՛ս La Loi du 12 janvier 1993 concernant un droit d’action en matiere de protection de l’environnement. Sevine Ercmann, Enforcement of Environmental Law in United States and European Law: Realities and Expectations, 26 Envtl. L. 1213, 1225 nn. 47-48 (1996). Gerrit Betlem, Standing for Ecosystems - Going Dutch, 54 CAMBRIDGE L.J. 153 (1995), էջեր 160-170:

[57] Տե՛ս Decision of the Supreme Court in Somogy Nature Conservation Organisation v. Ministry of Traffic, Telecommunication and Water Management of Hungary (Handbook on Access to Justice under the Aarhus Con­vention (Edited by Stephen Stec)),Szentendre,Hungary, March 2003, էջեր 147-149:

[58] Տե՛ս George Pring and Catherine Pring, Greening Justice: Creating and Improving Environmental Courts and Tribunals, 2009, էջ 37:  

[59] Բողոքարկման ենթակա չեն ավտոճանապարհների, երկաթուղային գծերի անցկացման, ջրօգտա­գործ­­ման և շինարարության թույլտվությունների մի շարք ասպեկտներ: 

[60] Findings and Recommendations of the Aarhus Convention Compliance Committee with regard to communication ACCC/C/2010/48 concerning compliance by Austria (adopted by the Compliance Committee on 16 December 2011). 

[61] Case C-263/08, Djurgården-Lilla Värtans Miljöskyddsförening v. Stockholms kommun, Judgement of the Court (Second Chamber) of 15 October 2009. 

[62] Jan Darpö, http://www.google.am/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=2&ved=0CDQQFjAB&url=http%3A%2F%2Fwww.jandarpo.se%2Fupload%2FEC%2520SE%2520Darpo.doc&ei=RM5yVJvkLOXXyQOrk4K4Cw&usg=AFQjCNH84fniy3kQ9Eei8I12X6UI2f0TWA&bvm=bv.80185997,d.d2s:

[63] Տե՛ս europa.eu.int/eur-lex/en/treaties/dat/ec_cons_treaty_en.pdf:

[64] Տե՛ս Sioutis,Glykeria,Greece environmental law and judicial review in A world survey of environmental law, op. cit., էջ 197:

[65] Այդ կապակցությամբ, 1982 թ. Պետական խորհրդի չորս անդամներ դիրքորոշում ներկայացրեցին առ այն, որ օրինական շահը կարող է լինել ոչ նյութական: Տե՛ս Jensen, Torben, General report, in The concept of interest in administrative litigation (personal interest, collective interest, actio popularis), especially in environmental matters, Eighth Colloquium of the Councils of State and Supreme Courts of Justice of Member States of the European Community, Copenhagen, 1982, էջ 141 (referred to below as The concept of interest):

[66] Section 28 of the Administration Act (Forvaltningsloven) and section 54 of the (Civil) Procedure Act (Tvistemalsloven) require that a party has a “legal interest”: Տե՛ս նաև Bugge, Hans Christian, The new article on environmental protection inNorway’s Constitution, in World Survey, op. cit., էջ 321, (“There are no special rules for environmental rights and interest”):

[67] Տե՛ս Case report at NRt 1980, էջեր 569 & 575, quoted in Basse, Ellen Margrethe, Report fromDenmark, in The concept of interest, op. cit., էջ 41:  

[68] Տե´ս, օրինակ, THE AARHUS CONVENTION: AN IMPLEMENTATION GUIDE, United Nations Economic Commission forEurope, Second edition, 2013, http://www.unece.org/fileadmin/DAM/env/pp/ppdm/Aarhus_Implementation_Guide_second_edition_-_text_only.pdf:

[69] Տե´ս THE AARHUS CONVENTION: AN IMPLEMENTATION GUIDE, United Nations Economic Commission forEurope, Second edition, 2013, http://www.unece.org/fileadmin/DAM/env/pp/ppdm/Aarhus_Implementation_Guide_second_edition_-_text_only.pdf:

[70] Տե´ս THE AARHUS CONVENTION: AN IMPLEMENTATION GUIDE, United Nations Economic Commission forEurope, Second edition, 2013, http://www.unece.org/fileadmin/DAM/env/pp/ppdm/Aarhus_Implementation_Guide_second_edition_-_text_only.pdf:

[71] Տե´ս Sramek v. Austria Application No. 8790/79, ECHR, Judgement of 22 October 1984, para. 36; Coême and others v. Belgium, Application Nos. 32492/96, 32547/96, 32548/96, 33209/96 and 33210/96, ECHR, Judgement of 22 June 2000.

[72] Տե´ս Campbell and Fell v. United Kingdom, Application Nos. 7819/77 and 7878/77, ECHR, Judgement of 28 June 1984, para. 78.

[73] Տե´ս, օրինակ, Sramek v. Austria Application No. 8790/79, ECHR, Judgement of 22 October 1984, para. 36:

[74] Տե´ս, օրինակ, Case C-205/08, Umweltanwalt von Kärnten v. Kärntner Landesregierung, Judgement of the Court (Second Chamber) of 10 December 2009, para. 34-39: 

[75] Տե´ս ÏÐÀÂÎ ÍÀ ÄÎÑÒÓÏ Ê ÏÐÀÂÎÑÓÄÈÞ ÏÎ ÂÎÏÐÎÑÀÌ, ÊÀÑÀÞÙÈÌÑß ÎÊÐÓÆÀÞÙÅÉ ÑÐÅÄÛ // Ðóêîâîäñòâî ïî ïðèìåíåíèþ êîíâåíöèè ÅÝÊ ÎÎÍ «Î äîñòóïå ê èíôîðìàöèè, ó÷àñòèè îáùåñòâåííîñòè â ïðîöåññå ïðèíÿòèÿ ðåøåíèé è äîñòóïå ê ïðàâîñóäèþ ïî âîïðîñàì, êàñàþùèìñÿ îêðóæàþùåé ñðåäû» â Êûðãûçñêîé Ðåñïóáëèêå, ÁÈØÊÅÊ * ÀËÌÀÒÛ 2007, http://sud.gov.kz/sites/default/files/pravo_na_dostup_k_ pravosudiyu_0.pdf:

[76] ՀՀ Սահմանադրության 83.1 հոդվածի համաձայն` մարդու իրավունքների պաշտպանն անկախ պաշտոնատար անձ է, որն իրականացնում է պետական եւ տեղական ինքնակառավարման մարմինների ու պաշտոնատար անձանց կողմից մարդու խախտված իրավունքների եւ ազատությունների պաշտպանությունը:

[77] Օրինակ` «Մարդու իրավունքների պաշտպանի մասին» ՀՀ օրենքի 15 հոդվածի 1-ին մասի համաձայն` քննարկված բողոքի արդյունքների հիման վրա Պաշտպանը պարտավոր է ընդունել հետևյալ որոշումներից մեկը. 1) առաջարկել այն պետական կամ տեղական ինքնակառավարման մարմնին կամ դրա պաշտոնատար այն անձին, որի որոշումների կամ գործողությունների (անգործության) մեջ նա տեսնում է մարդու իրավունքների և ազատությունների խախտում, վերացնելու թույլ տրված խախտումները` նշելով մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների վերականգնման համար անհրաժեշտ և կատարման ենթակա հնարավոր միջոցառումները… 5) առաջարկել իրավասու պետական մարմիններին` կարգապահական կամ վարչական տույժի ենթարկել կամ քրեական պատասխանատվության կանչել պաշտոնատար այն անձին, որի որոշումներով կամ գործողություններով (անգործությամբ) խախտվել են մարդու իրավունքները և հիմնարար ազատությունները, և (կամ) որը խախտել է սույն օրենքի պահանջները:

[78] Տե´ս MÜLLEROVÁ H. Public Participation in Environmental Decision-Making: Implementation of the Aarhus Convention, Praha, 2013, էջ 209-214, http://www.ilaw.cas.cz/get.php?file=data/files/epub/aarhus_fin.pdf:

[79] Տե´ս Access to justice in environmental matters – Sweden, https://e-justice.europa.eu/content_access_to_justice_in_environmental_matters-300-se-maximizeMS-en.do?member=1:

[80] Տե´ս Communication to the Aarhus Convention Compliance Committee concerning compliance by Sweden with provisions of the Convention in relation to permits issued for wind turbines and the applicable legislation in general (ACCC/C/2013/81) // Ministry of the Environment Sweden, http://www.unece.org/fileadmin/DAM/env/pp/compliance/C2013-81/Communication_from_Party/frParty_26Sep2013.pdf:

 

[81] Տե´ս http://www.justice.am/legal/view/article/713: Մասնավորապես, վերը նշված օրենքի նախագծի 16-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝ դատարան դիմելու իրավունքը հասարակական կազմա­կեր­պութ­յունը կարող է իրականացնել նաև՝ ներկայացնելով հայց՝

1) շրջակա միջավայրի, պատմամշակութային արժեքների պահպանության ոլորտ­ներում հան­րության իրավունքների, օրինական շահերի պաշտպանության, և

2) պետական կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մարմինների՝ ՀՀ օրենսդրությանը հա­կասող գործողությունները, ակտերն ու անգործությունը բողոքարկելու համար:

Կազմակերպությունը կարող է ներկայացնել հայց, եթե՝

ա) հայցի առարկան համապատասխանում է կազմակերպության կանոնադ­րական նպատակներին և խնդրներին,

բ) մասնակցել է բողոքարկվող ակտի ընդունման կամ գործողության կա­տար­ման գործընթացին, ինչ­պես նաև դիմել է վերացնելու անգործությունը և նշված հա­ն­գա­մանքը հաստատված է մաս­նակ­ցությունը կամ դիմելու փաստը հիմնավորող ըն­թա­ցակարգային փաստաթղթերով, և,

գ) հայց ներկայացնելու պահին նախորդող առնվազն 2 տարիների ընթացքում ծավալել է գոր­ծու­նեութ­յուն 1-ին կետում նշված ոլորտներում:

[82] Հարցման մասնակիցների տեսակետներն ու վերապահումներն արտացոլված են սույն զեկույցի տեքստում՝ կոնկրետ հարցադրումների առնչությմաբ ներկայացված շարադրանքի շրջանակներում: